Hið snögga fall

„Það er ekki maðurinn sem etur ópíumið, heldur ópíumið sem etur manninn.“ Orðtak sem kínverskur embættismaður mælti.

Smám saman, eftir því sem árin liðu, fór þessi forðum stolti konfúsíski fræðimaður að breytast. Hann var enn ungur maður, aðeins þrítugur að aldri, en var farinn að gera sér grein fyrir því að hann var kominn í þrot og að honum hafði mistekist að ná hugsjónum sínum og móta lífið að eigin vild. Þrátt fyrir alla leit sína hafði hann ekki fundið GUÐ, og harðneskja lífsins og freistingar þrengdu sífellt meira að honum.

Staða Hsi á þessum tíma var alvarlegri en hann eða nokkur annar gerði sér grein fyrir. Hann stóð á tímamótum í lífinu og fram undan var hröð niðurleið sem brátt átti eftir að steypa honum í slíkt hyldýpi syndar og eymdar að áður hefði virst óhugsandi að hann gæti sokkið svo djúpt. Þegar fylgst er með reynslu hans þessi dapurlegu ár, frá 1865 og þar eftir, fer um mann við að sjá hve nærri óvinur sálnanna var kominn því að tortíma honum áður en hann hafði nokkurn tíma fengið tækifæri til að heyra um mátt Krists til að frelsa.

Eftir margra ára einmanaleika kvæntist Hsi á ný um þrítugt; seinni kona hans var glaðvær ung stúlka frá nágrannaþorpi, sextán eða átján ára gömul. Hún var grönn og þokkafull, fríð sýnum, og bjó yfir bæði góðum náttúrugáfum og miklum persónustyrk. Hlýjar tilfinningar tókust með þeim og dýpkuðu öll þau ár sem þau áttu saman.*

Langvarandi sálarórói, ásamt álaginu sem fylgdi lögmannsstörfum hans, fór nú að taka sinn toll af heilsu Hsi, og hrakaði henni greinilega eftir að hann kvæntist í annað sinn. Hann fann sterkt fyrir hégóma lífsins og tómleika jarðneskra hluta, og hafði því lengi lagt talsverða stund á taóisma í von um að finna eitthvað sem sefaði hungur sálar hans. Fyrirheiti taóista um ódauðleika var það sem laðaði hann að sér. En eftir því sem heilsan tók að bila og þróttur manndómsáranna virtist fjara út, opnuðust augu hans smám saman fyrir því hve falskar slíkar fullyrðingar voru.

„Hvað merkir þetta eiginlega?“ hugsaði hann með sér. „Áður en ég fór að leggja stund á taóisma var ég við góða heilsu. Nú er ég heilsuveill og máttfarinn. Er þetta að verða ódauðleg vera?“

Skelkaður og vonsvikinn varð hann að viðurkenna að allt saman var þetta hræðileg blekking. Konfúsíusarhyggjan hafði skilið hann eftir ófullnægðan og búddisminn hafði enga hjálp fært honum, en taóisminn hafði gefið honum það sem var verra en ekki neitt. Hann sá nú í gegnum blekkinguna og komst að þeirri niðurstöðu, sem hann hélt ætíð fram síðan, að allt þetta kerfi væri myrkur leyndardómur andatrúar og djöfladýrkunar. Hann komst að raun um að prestar þess voru særingamenn með óvenjulegt dáleiðsluvald, og hann var staðfastlega þeirrar trúar að tak þeirra á fólkinu stafaði af nánum tengslum þeirra við illa anda og hvernig þeir nýttu sér sataníska krafta.

* Frú Hsi er enn á lífi og tekur mikilvægan þátt í að halda áfram því starfi sem eiginmaður hennar helgaði líf sitt. Við höfum frétt með sorg og djúpri hluttekningu að hún og öldruð móðir hennar hafi mátt þola harðar þjáningar af hendi Boxara þetta hræðilega sumar (1900) í Shan-si, og óttast er að önnur þeirra eða báðar hafi látist af sárum sínum. [Enn er frú Hsi á lífi, 1903.]

Þannig fór Hsi að dragast aftur úr í kapphlaupi lífsins á besta aldri. Smám saman sást hann æ sjaldnar við dómstólana, og þegar skjólstæðingar leituðu til hans með vandamál sín hittu þeir ekki fyrir hinn þróttmikla mann sem þeir höfðu heyrt af, heldur vissulega lærðan heiðursmann, en þó útslitinn, þreyttan og gamlan fyrir aldur fram. Stig af stigi ágerðist sjúkdómur hans svo mjög að hann varð að leggjast fyrir. Allt fór á verri veg, tekjur hans tóku að dragast saman og framtíðin virtist sannarlega dimm.

Þá mætti honum ný freisting. Vinir hans efuðust um að hann fengi nokkra bót meina sinna og tóku að telja hann á að reyna hvort ópíum gæti linað þjáningar hans. Bara nokkrir smókar úr pípunni, þá myndi honum líða svo miklu betur! Enginn myndi sjá neitt athugavert við það. Almenningsálitið hafði gjörbreyst á undanförnum árum, og í stað þess að teljast löstur voru ópíumreykingar orðnar hátíska. Svo margir virtust finna líkn í þjáningum og þunglyndi fyrir töframátt þessa lyfs. Það myndi áreiðanlega gera honum gott. Raunar var ástand hans orðið svo alvarlegt að engin önnur von var í sjónmáli.

Um hríð streittist þessi ógæfusami maður á móti. Hann hafði séð nógu mikið af ópíumreykingum meðal nágranna sinna til að vera efins um að fikta við svo hættulegan ávana.

„En prófaðu það, prófaðu það bara,“ sögðu ráðgjafar hans og gengu á hann. „Þú þarft ekki að reykja það að staðaldri. Taktu bara dálítið þangað til þér batnar. Þá verður leikur einn að hætta því.“

Þetta hljómaði skynsamlega; að lokum lét sjúklingurinn undan og ópíumbakkinn fékk sinn stað við hlið hans á legubekknum.

Þá lá leiðin hratt niður á við. Svo máttfarinn sem Hsi var hafði hann engan þrótt til að standast eyðileggingarmátt eitursins. Í fyrstu leið honum betur eftir hvern skammt; hann hresstist í bragði og allt virtist bjart. En víman rann alltof fljótt af honum og við tók enn dýpra þunglyndi sem ekkert gat hrist af honum þar til hann greip aftur til ópíumpípunnar. Því meira sem hann reykti, þeim mun verri urðu þjáningar hans. Matarlystin brást honum, svefninn yfirgaf hann og allur lífsáhugi fjaraði út; ekkert virtist skipta máli annað en að svala sívaxandi fíkn í eitrið.

„Það er ekki maðurinn sem etur ópíumið, heldur ópíumið sem etur manninn,“ varð nú bitur reynsla sem þessi ógæfusami fræðimaður mátti þola. Fræðistörf, viðskipti, umsjón með eignum og lögmannsstörf – allt féll í gleymsku. Hann lifði fyrir það eitt að reykja ópíum. Afleiðingarnar létu ekki á sér standa. Hann varð algjört flak og í hálft annað ár samfleytt fór hann aldrei af legubekknum. Á skýrum stundum milli eiturvímunnar sökk hann niður í hyldýpi eymdar, iðrunar og örvæntingar. Stundum barðist hann við að sigrast á fíkninni sem var að draga hann til dauða, en allt kom fyrir ekki. Eins og miskunnarlaus hrægammur ÁHÖLD NOTUÐ VIÐ ÓPÍUMREYKINGAR. 1. Pípa.

2. Lampi.

3. Spjald. 6. Nál.

4. Skafa. 7. Skál. hafði lösturinn, sem hann hafði látið undan, nú læst klónum í hann.

Á bjartari köflum sneri hann sér að lækningum til að sjá sér farborða, og um tíma opnaði hann verslun með notuð föt í nágrannabæ. En slíkar tilraunir enduðu aðeins í þeim sífelldu mistökum sem ópíumreykingamaður glímir við. Að lokum var öll von úti, og grindhoraður líkaminn, fölt og gulgrátt andlitið og breytt framkoma sögðu sína dapurlegu sögu svo ekki varð um villst.*

Upphaflegi sjúkdómurinn batnaði ekki heldur ágerðist smám saman, þar til svo virtist sem endalokin væru í nánd. Eitt sinn héldu kona hans og vinir að öllu yrði brátt lokið og bjuggu hann til grafar að kínverskum sið í fegurstu klæðum sem þau höfðu yfir að ráða. Þá varð hann fyrir undarlegri reynslu sem hann efaðist aldrei um að hefði verið raunveruleg. Hann lá greinilega fyrir dauðanum og öll fjölskyldan kveinaði í kringum hann, þegar hann fann allt í einu skýrt og greinilega, á einhvern undarlegan hátt, að andi hans var að yfirgefa líkamann. Með unaðslegri léttistilfinningu fannst honum hann vera laus við þreyttan og útslitinn líkamann, og var rétt í þann mund að fara út úr herberginu þegar rödd gædd miklu valdi kallaði skyndilega til hans: „Farðu til baka! Farðu til baka!“ og tregur og sorgmæddur varð hann að snúa aftur. Þótt hann minntist sjaldan á þennan undarlega atburð síðar á ævinni, trúði hann því alltaf að þetta hefði hvorki verið draumur né ofskynjun, heldur hefði Guð sjálfur sent hann til baka í miskunn við sál hans.

Árin liðu og fræðimaðurinn, sem nú var háður ópíumreykingum, fékk að kenna til fulls á beiskju niðurlægingar sinnar. Á mörgum angistarstundum bölvaði hann þeirri heimsku sem hafði leitt hann í slíka snöru. Hvað myndi hann ekki gefa nú til að vera frjáls – til að hverfa aftur til manndóms og þróttar fyrri daga! Hann hataði og hafði viðbjóð á sjálfum sér og fíkninni sem hélt honum í ánauð; stundum sá hann með hræðilegum skýrleika hvað þetta þýddi, ekki aðeins fyrir hann sjálfan, heldur einnig fyrir ungu eiginkonuna og öldruðu móðurina sem hann var að draga niður í fátækt og skömm.

* Sjá viðauka, bls. 191.

Hann vissi alltof vel hvernig þetta hlyti að enda. Hann hafði séð það nógu oft í sínu eigin þorpi og héraði á undanförnum árum. Hvílík breyting hafði orðið á öllu síðan hann var drengur! Þá voru ópíumreykingar bannaðar og aðeins stundaðar í mestu leynd. Nú voru þær almennar alls staðar, og afleiðingarnar voru skelfilegar.

Oft á nóttunni, þegar hann vaknaði úr þungu móki með höfuðverk og brennandi þorsta, hugsaði hann um þetta á meðan hann kveikti á ópíumlampanum og hélt pípunni yfir litla loganum til að útbúa nýjan skammt. Hann gat ekki lifað án hans, og þó virtust skuggarnir í kringum hann þéttskipaðir hryllingi á meðan hann beið þess að draga að sér væmna gufuna. Skuggar og andlit sem hann hafði þekkt í æsku birtust þar, breytt, sokkin og niðurlægð líkt og hann sjálfur, allur heiður og manndómur var horfinn, augun gljáalaus, andlitsdrættirnir þurrir og gulir, varirnar blágráar, og grannar verurnar valtar á fótum og klæddar í tötra. Úr óheiðruðum gröfum þeirra sem höfðu svipt sig lífi með ópíumi voru þau komin aftur til að ásækja hann. Þau bentu til hans í myrkrinu og virtust segja: „Þú ert einn af okkur.“

En þau voru ekki ein. Miðnæturþögnin var þrungin öðrum hræðilegum röddum – röddum sem grétu, grátbáðu og ásökuðu til einskis. Fölar konur sem hann hafði séð og lítil börn, sem þræluðu sér út til að draga fram lífið og útvega ópíumið sem eiginmaðurinn og faðirinn varð að fá, grétu út aumkunarverða örvæntingu sína; þau voru alltaf svöng, þeim var alltaf kalt á veturna, þau voru oft barin og þeim misþyrmt, og þau vissu aldrei á hvaða stundu enn verri örlög kynnu að bíða þeirra. Hann sá aftur fyrir sér angistina í andlitum ungra stúlkna, ungra eiginkvenna og mæðra eða ógiftra dætra, sem höfðu verið seldar fyrir fé í ævilangan þrældóm sem var verri, miklu verri en dauðinn, til þess að menn, sem glatað höfðu allri skammartilfinningu, gætu fengið ópíumið sem þeir gátu ekki lifað án. Engin furða þótt reykingamaðurinn flýtti sér skjálfandi að bægja hinni óvelkomnu meðvitund frá sér enn á ný.

Eða á morgnana, þegar sólin var hátt á lofti og hann reis á fætur niðurdreginn og vansæll, máttfarinn af næringarskorti en aðeins hungraður í meira ópíum, helltist stundum yfir hann vitundin um hve djúpt hann var sokkinn og hvaða vonlausa eymd lá fram undan. Dagar frægðar hans og fræðilegs metnaðar virtust nú fjarlægir og óuppnáanlegir. Aldrei framar gæti hann skipað sinn sess sem maður meðal manna. Jafnvel myrkustu stundir efasemda hans og sorgar voru öfundverðar þegar hann leit til baka úr þessum lifandi dauða þar sem ekkert var eftir handa honum nema eftirsjá og ótti. Aðeins eitt virtist nauðsynlegt núna – ópíum, og nóg af því. Stundum velti hann því fyrir sér með hryllingi hvað myndi gerast ef hann gæti af einhverjum ástæðum ekki lengur útvegað sér eitrið. Hann hafði heyrt um betlara, sem eitt sinn höfðu verið vel stæðir menn eins og hann sjálfur, sem lágu banaleguna á strætum úti og grátbáðu hæðinn mannfjöldann um ópíum, hvaða ópíumleifar sem var, til að sefa hina hræðilegu fíkn sem nísti þá í angist. Myndi honum nokkurn tíma líða úr minni ein slík vesæl vera sem lá hálfgrafin í rykinu og óþverranum við borgarhliðið? Dögum saman hafði maðurinn legið þar dauðvona í mollulegum sumarhitanum. Hann var orðinn eins og beinagrind, þakinn kýlum og óhreinindum sem tötrarnir huldu ekki lengur, áreittur af hundum og flugum; neðri útlimir hans voru þegar dauðir og teknir að rotna, og hann var örmagna af hungri og skrælnaður af þorsta; samt átti þessi vesæli, þjáði maður aðeins eina bæn þegar hann fylgdi hverjum vegfaranda sem hraðaði sér í gegnum hliðið eftir með kvalafullum augum: „Ópíum, ópíum, bara eina munnfylli af ópíumi.“ Og með því hrópi í andköfum dó hann.* Gat verið að slík örlög biðu hans sjálfs?

Stundum á betri dögum, þegar hann hresstist dálítið í bragði eftir aukapípu, fór hann út og reikaði um jörð sína, sem eitt sinn hafði verið vel hirt og frjósöm, og hugsaði dapurlegar hugsanir um þetta allt saman. Með ugg í brjósti tók hann eftir því hve stór hluti af besta landinu hans, sem áður bar ríkulega hveitiuppskeru, var nú lagður undir ópíumrækt, og hann gerði sér grein fyrir því að kornbirgðir hans til vara gengu saman ár frá ári. Allt í kringum hann á sléttunni var sama ástandið ríkjandi, því að alls staðar sá hann víðáttumikla akra af valmúablómum sem þrengdu að matjurtaræktinni. Nágrannar hans höfðu, líkt og hann sjálfur, alltof auðveldlega látið undan hinu tælandi eitri, og þeir sem ekki reyktu ópíum enn sem komið var voru nógu fúsir til að rækta það fyrir aðra og stinga í vasann þeim mikla gróða sem annars hefði runnið til innflytjenda eitursins.

Og þetta vakti aðrar hugsanir sem oft leituðu á huga hans. Hvernig hafði það atvikast að slakað var svo afdrifaríklega á bönnum við ræktun og neyslu ópíums? Hvaðan streymdi þetta eiturflóð sem var að leggja landið í auðn? Því miður þekkti þessi fræðimaður söguna af því hvernig ópíumfíknin lagði Kína undir sig alltof vel, því að þessi harmleikur hafði átt sér stað á hans eigin ævi. Þegar hann hugsaði til þessarar svörtu sögu sauð í honum blóðið og hatur hans á hinum samviskulausu kúgurum handan hafsins, sem í gróðaskyni höfðu steypt landi hans í glötun, varð brennandi heitt.

* Höfundurinn sá manninn sem hér er lýst liggja í þessu ástandi í borgarhliðinu í P'ing-yang, nokkrar mílur frá heimili Hsi.

Hann vissi að refsidómur var fram undan. Beiskasti dropinn í eymdarbikar hans var sú sannfæring að einhvern veginn, einhvers staðar í hinu óþekkta handanlífi, biði syndar hans réttlát og hræðileg hegning. Hann velti því óljóst fyrir sér hvort sá hái Himinninn léti hefnd sína koma niður á þjóðum, og ef svo væri, hvert hlyti þá að verða hlutskipti þeirra sem höfðu af ásettu ráði virt að vettugi neyðaróp mikillar þjóðar og í blindri gróðafíkn dæmt milljónir manna til slíkra þjáninga sem hann sjálfur mátti þola?