Sem lærður maður

Sá sem einu sinni er námsmaður er ávallt námsmaður, að minnsta kosti að nafninu til. Í Kína fær menntamaðurinn enga lausn frá námi sínu, nema hann leggist svo lágt að skeyta engu um almenningsálitið. Fræðimaður með sjálfsvirðingu verður að halda áfram námi og keppa að sífellt æðri vegsemdum, allt þar til ellin færist yfir og andlegir kraftar daprast. Það er ekki fyrr en hann nálgast sjötugt sem hann getur látið sig vanta í prófhöllina án þess að sæta ákúrum frá fræðslustjóra sínum. Og það er ekki óalgengt að þrjár kynslóðir námsmanna – faðir, sonur og sonarsonur – keppi samtímis um hinar eftirsóttu lærdómsgráður.

Hinn lánsami prófgráðuhafi, eða maður hinna „fáguðu hæfileika“, hefur þegar náð fullu valdi á Bókunum fjórum sem hann kynntist á skólaárum sínum, og hann hefur líklega einnig aflað sér yfirborðsþekkingar á hinum fornritunum, en hún dugar þó skammt í æðri prófunum. Nú verður hann að helga sig þessum mikilvægu verkum, sem eru æðsta takmark kínversks lærdóms, og það sem eftir er ævinnar þykir síst of langur tími til að kryfja dýpstu leyndardóma þeirra til mergjar.

Þótt Konfúsíus væri mikill heimspekingur var hann líka Kínverji í húð og hár og bjó yfir allri þeirri lotningu fyrir yfirvaldi og hefð sem einkennir þjóð hans. Jafnvel á hans dögum, fimm hundruð árum fyrir Krist, voru varðveittar og lesnar bækur sem höfðu gengið mann fram af manni um langar aldir, og voru sumar þeirra frá því meira en tvö þúsund árum fyrir upphaf kristins tímatals. Konfúsíus var nógu vitur til að sjá að ef hann gæti lagt þessi virtu rit til grundvallar sinni eigin kenningu myndi hann ná eyrum landa sinna betur en með nokkrum öðrum hætti. Þess vegna fólst aðalstarf hans í ritstjórn; hann endurvakti og gaf út á ný bókmenntafjársjóði liðinna tíma, ávallt ásamt eigin ítarlegu skýringum. Dómur aldanna hefur sannað visku spekingsins, því að enn þann dag í dag standa Klassísku ritin fimm, sem Konfúsíus tók saman, óhögguð í áliti þjóðar hans sem göfugustu orð sem nokkur maður hefur mælt, studd myndugleika fyrri kynslóða svo að engu þarf við þau að bæta allt til enda veraldar.

Fremst meðal Klassísku ritanna fimm fer Bók breytinganna, „mikill heimspekilegur leyndardómur“, sem kínverskir fræðimenn meta sem hámark allrar visku. Þetta torskilda rit samanstendur af sextíu og fjórum stuttum ritgerðum um siðferðileg, félagsleg og stjórnmálaleg efni. Á undan hverri ritgerð stendur táknmynd gerð úr sex stuttum samsíða línum, sumum heilum og sumum slitnum. Talið er að djúpir viskufjársjóðir séu fólgnir í þessum dularfullu sexlínutáknum, og menn trúa því að þar megi jafnvel finna „vísinn að öllum þeim sannindum sem vestræn vísindi hafa síðar leitt í ljós“.

Upphaflega voru táknmyndirnar aðeins átta talsins og hver þeirra einungis þrjár línur. Munnmæli herma að þær hafi verið notaðar til spádóma allt frá dögum Nóa. Wen konungur, sem uppi var fyrir fæðingu Samúels, árið 1185 f.Kr., raðaði þeim saman og margfaldaði þær upp í núverandi fjölda. Hann skrifaði einnig upprunalegu stuttu efnisgreinarnar um þær. Skýringarritin eru hins vegar úr penna Konfúsíusar.

Hugsanlegt er að vísað sé til Æðstu veru í grunnhugmynd þessarar bókar: „Hið óendanlega gat af sér hið mikla takmarkaða; hið mikla takmarkaða gat af sér tvíeðli Yin og Yang; og úr þeim varð allt til.“

Samspil þessara andstæðu frumkrafta (þar sem Yang er hið sterka eða lífgefandi afl, en Yin hið veika eða undanlátssama) er notað til að skýra margt sem dularfullt þykir í náttúrufyrirbærum; misvægi þeirra á milli, hvort heldur í mannslíkamanum eða í andrúmsloftinu umhverfis, er hins vegar talið valda ógæfu og sjúkdómum. Á þessum grunni, og með hjálp hinna dularfullu táknmynda í Bók breytinganna, er allt hið flókna kerfi *Fung-shui*, eða heillavænlegra áhrifa, byggt upp, og hefur það víðtæk áhrif á líf fólksins.

Spásagnir í Kína, sem hafa ekki síður sterk tök á hugsunarhætti þjóðarinnar, byggjast einnig að miklu leyti á þessum táknmyndum. Ákveðið siðferðilegt gildi fylgir hverju striki í myndunum; óslitnu strikin tákna hið æðra afl, sem er Himinninn, en slitnu strikin standa fyrir hið lægra, eða Jörðina. Heill og gæfa leitandans veltur svo á farsælli samsetningu þeirra.

Það er léttir að snúa sér frá þessu ruglingslega og torskilda verki að Bók sögunnar, með ríkisskjölum hennar og hagnýtri visku. Þetta rit, sem Konfúsíus tók saman, „geymir frækorn alls þess sem Kínverjar meta mest. Það er í senn undirstaða stjórnkerfis þeirra, sögu og trúarathafna, og grundvöllur hernaðarlistar þeirra, tónlistar og stjörnufræði.“ 1 Sögulegu heimildirnar sem bókin hefur að geyma ná allt aftur til valdatíma hins fræga Yao keisara, sem uppi var fyrir fæðingu Abrahams, árið 2357 f.Kr. Dyggðir þessa þjóðhöfðingja og hins mikla eftirmanns hans, Shuns, skína óskertum ljóma gegnum aldirnar, svo að nöfn þeirra eru enn í dag talin samheiti yfir allt sem göfugast er í lunderni og líferni.

Allt annars eðlis er Ljóðabókin, sem spekingurinn ritstýrði einnig. Hún geymir yfir þrjú hundruð alþýðusöngva og kvæði sem safnað var á meira en þúsund ára tímabili – allt frá velmektardögum Jósefs í Egyptalandi fram á tíma herleiðingarinnar til Babýlonar – og veita þessi fornu verk áhugaverða innsýn í hugsunarhátt og siði nærri forsögulegra tíma. Það er athyglisvert að ekkert er að finna í öllu safninu sem ekki mætti lesa upphátt í hvaða félagsskap sem er. Eftirfarandi harmakvæði eiginkonu er dæmigert 2: –

Burt flýgur fælinn fasaninnmeð hægum vængjatökum sínum;

herra hjarta míns var borinn mér úr sýn – hvílíka kvöl sá skilnaður mér vekur!

* Wells Williams, I. bindi, bls. 635.

* Dr. Legge, The Shi King, þýtt í enskt bundið mál, bls. 70.

Þótt fasaninn sé horfinn sjónum mínum,

ómar þó kall hans uppi jafnt sem niðri.Æ, göfugi herra minn, það ert þú – fjarvera þín sem nístir brjóst mitt!

Ég sit og horfi á sól og mánaog ræði við mitt dapra hjarta.

Langt, langt í burtu dvelur bóndi minn;hvenær kemur hann og græðir sár þess?

Þið göfugu menn, sem eruð félagar hans,segið, takið þið ekki eftir dyggðugum vegi hans?

Regla hans er að girnast ekkert og hata engan:hvernig gætu spor hans villst af vegi góðvildar?

Fjórða í röðinni er BÓK HELGISIÐANNA, sem „hefur átt svo ríkan þátt í að viðhalda kínversku þjóðareðli og stofnunum“.* Upprunalegu heimildirnar sem liggja til grundvallar þessu verki ná allt aftur til ársins 1112 f.Kr., á ófriðartímum dómaranna þegar ástandið í Palestínu var þannig að „hver maður gerði það sem honum sýndist rétt“. Jafnvel á þessu fjarlæga tímabili bjó Kína við „skipulegt og virkt stjórnskipulag ... Þorpin höfðu sína barnaskóla, héruðin sína menntaskóla, umdæmin sína lærðu skóla og furstadæmin sína háskóla.“ 2

Þessi merkilega bók fjallar um grunnlögmál eða rétt tengsl hlutanna og setur, eins og nafnið bendir til, reglur um helgisiði og athafnir þjóðarinnar. „Hún er svo nákvæm í smáatriðum að hún kveður ekki aðeins á um viðhafnarsiði við hirðina og konunglegar athafnir, heldur einnig um dagleg samskipti og skyldur fólks í samfélaginu og á heimilinu.“* Hversu mikils hún er metin sést best á því að „enn þann dag í dag er hún æðsti dómstóll í öllum vafamálum um siðvenjur, og einu af stjórnarráðunum sex í Peking er sérstaklega falið að sjá til þess að fyrirmælum hennar sé framfylgt um gjörvallt keisaradæmið.“*

* Wells Williams, 1. bindi, bls. 643. 2 Ib.

* Rit Douglas prófessors, China,

Varla er hægt að gera sér í hugarlund hve gífurleg áhrif þetta fornrit hefur haft á hugsunarhátt Kínverja. Það lyftir virðingu fyrir siðareglum og rækt við foreldra upp á trúarlegt svið, sem nær hámarki sínu í forfeðradýrkun, hinum raunverulegu ríkistrúarbrögðum landsins. Evrópskur þýðandi þessa verks hefur sagt: „Siðareglur eru kjarninn í öllum hugsunarhætti Kínverja, og að mínu mati er Bók helgisiðanna nákvæmasta og heildstæðasta lýsingin sem Kína hefur getað gefið öðrum þjóðum á sjálfu sér.“

Eftirfarandi útdrættir úr húsreglunum í þessari fornu bók eru að vísu úreltir og smásmugulegir í atriðum sínum, en þeir eru áhugaverðir vegna þess að þeir sýna þá virðingu sem foreldrum er sýnd í Kína enn þann dag í dag:

Kærleikur milli föður og sonar

„Þegar karlmenn þjóna foreldrum sínum verða þeir allir við fyrsta hanagal að þvo sér um hendurnar, skola á sér munninn, greiða sér um hárið, binda það saman í net, festa það með hárnál og móta úr því hnúð,* bursta af sér rykið, setja upp hattinn og binda böndin sem skreytt eru skúfum, og þeir skulu einnig klæðast vesti, kyrtli og belti, stinga minnisspjöldunum í beltið og hengja nauðsynjagripina* á sig til hægri og vinstri, binda á sig legghlífarnar og fara í skóna og reima þá.

* Rit Douglas prófessors, China, bls. 401.

* Forn siður, löngu áður en fléttan var tekin upp.

* Víðar legghlífar úr skærlitu silki sem bornar eru utan yfir venjulegar hvítar bómullarbuxur. Þær eru festar við beltið og bundnar snyrtilega um ökklana.

„Eiginkonur verða að þjóna föður og móður eiginmanns síns líkt og sínum eigin. Við fyrsta hanagal verða þær að þvo sér um hendurnar, skola á sér munninn, greiða sér um hárið, binda það saman í net, festa það með hárnál og móta úr því hnúð, klæðast kyrtli og belti, hengja nauðsynjagripina á sig til hægri og vinstri, festa á sig ilmpokana og fara í skóna og reima þá. Þá skulu þær ganga til herbergis föður síns og móður, og þegar inn er komið skulu þær spyrja lágt og rólega hvort klæði þeirra séu of hlý eða of svöl. Ef foreldrarnir finna til verkjar eða kláða skulu þær sjálfar þrýsta virðulega á auma staðinn eða nudda hann. Ef foreldrarnir ganga inn í herbergið eða út úr því skulu þær sjálfar ganga á undan þeim eða á eftir og styðja þá af virðingu. Þegar þvottaáhöldin eru borin inn skal sú yngri færa þeim skálina en öldungurinn vatnið, biðja þau að hella því í og þvo sér, og rétta þeim handklæðið þegar þau hafa þvegið sér. Þegar þær spyrja hvers þau óski sér til matar og bera það fram af virðingu skulu þær gleðja þau með ljúfmannlegu viðmóti sínu, og þær verða svo að bíða þar til faðir og móðir, eða tengdafaðir og tengdamóðir, hafa matast og mega þá draga sig í hlé.

„Piltar og stúlkur, sem enn eru ekki komin á fullorðinsár, verða við fyrsta hanagal að þvo sér um hendurnar, skola á sér munninn, greiða sér um hárið, binda það saman í net og móta úr því hnúð, bursta af sér rykið og binda á sig pokana, vel birga af ilmjurtum; síðan skulu þau flýta sér í dögun á fund foreldra sinna og spyrja hvort þau hafi matast og drukkið. Hafi þau gert það skulu þau þegar í stað draga sig í hlé, en ef svo er ekki verða þau að aðstoða hina eldri við að sjá til þess að allt sé til reiðu eins og vera ber.“

Um það að áminna foreldra. „Þegar foreldrum verða á mistök verður sonurinn að benda þeim á það í auðmýkt, með blíðu svipmóti og mildri röddu. Ef þau taka ekki áminningu hans verður hann að leggja sig enn betur fram um að vera þeim hlýðinn og sýna þeim virðingu þar til þeim líkar vel við hann á ný, og þá skal hann aftur benda þeim á yfirsjón þeirra. En takist honum ekki að geðjast þeim er betra að hann haldi áfram að ítreka áminningu sína en að hann láti þau valda öllu umdæminu, héraðinu, þorpinu eða nágrenninu tjóni. Og jafnvel þótt foreldrarnir reiðist og verði svo óánægðir að þeir refsi syni sínum til blóðs, má hann ekki heldur þá dirfast að ala með sér minnstu gremju, heldur ber honum þvert á móti að sýna þeim enn meiri virðingu og skyldurækni.“

Um virðingu við foreldra í eigin breytni

„Jafnvel þótt faðir þinn og móðir séu látin skaltu, ef þú hyggst vinna eitthvert góðverk, aðeins hugleiða hvernig það mun afla nöfnum þeirra heiðurs, og þá mun ásetningur þinn styrkjast. Eins skaltu, ef þú hyggst gera eitthvað sem ekki er gott, aðeins íhuga hvernig það mun smána nöfn föður þíns og móður, og þá muntu falla frá ætlun þinni.“

VOR- OG HAUSTANNÁLARNIR, síðasta ritið af Klassísku ritunum fimm, stendur eitt og sér sem persónulegt verk Konfúsíusar. Í því greinir hann nokkuð frá sínum eigin tímum og rekur jafnframt sögu heimaríkis síns á rúmlega tvö hundruð ára tímabili frá árinu 722 f.Kr., skömmu eftir stofnun Rómar. Bókin er merkileg fyrir það hve vel hún sýnir „skipulega alúð Kínverja til forna við varðveislu fornra heimilda sinna“.

Í einni eftirtektarverðri setningu talar höfundurinn um hina

Guðlegu veru sem „Guð, alvitran, réttlátan og einan“.

Slíkar tilvísanir eru mjög sjaldgæfar í ritum Konfúsíusar, því að hann færðist undan því að kenna um efni sem hann hafði enga vissa þekkingu á. Hann viðurkenndi að hann skildi ekki mikið í guðunum, sem væru ofar mannlegum skilningi, og taldi að skylda mannsins fælist fremur í því að þjóna fjölskyldu sinni og samfélaginu en að tilbiðja óþekkta anda. „Þegar við skiljum ekki einu sinni lífið,“ sagði hann, „hvernig getum við þá skilið dauðann?“ Þegar lærisveinar hans spurðu hann í banalegunni hverjum hann vildi færa fórn svaraði hann að hann hefði þegar tilbeðið.*

Þetta eru sem sagt þau viðfangsefni, hér stuttlega og ófullkomlega rakin, sem hinn konfúsíuski fræðimaður helgar alla athygli sína. Þegar hann hefur öðlast ítarlega þekkingu á fornritunum má segja að námsferli hans sé lokið. Ekki er krafist neins vísindanáms og heldur engrar kunnáttu í tungumálum annarra þjóða. Prófdómarar hans munu engra spurninga spyrja um stærðfræði, heimspeki, bókmenntir eða sögu utan hans eigin lands. Ástæðan er augljós. Í þeirra augum eru slík fræði einfaldlega terra incognita.

* Þessi orð Konfúsíusar eru skýrð svo að allt líf hans og kenning hafi verið æðsta form tilbeiðslu, sprottið af lotningu hans fyrir hinum mikla mætti sem hann átti tilveru sína að þakka. Að bíða fram á síðustu stundu með að færa fórn væri ófyrirgefanleg móðgun við hátign Hins Æðsta.

Líkt og saltstólpinn í mannsmynd stendur þessi mikla þjóð frosin í hugsun og horfir óumbreytanlega aftur á bak. „Hugsaðu ávallt til forfeðra þinna og endurskapaðu dyggð þeirra,“ er viðkvæðið í allri kínverskri hugsun. Dýrð, mikilleiki og hugsjónir tilheyra í þeirra augum fortíðinni. Hæsta markmið þeirra er að ná því besta sem þegar hefur verið. Þetta stafar eflaust að hluta til af því hve stórbrotna fortíð þeir eiga að líta til baka til. Líkt og Gyðingar eiga Kínverjar sér þjóðarsögu sem lætur hinn stutta aldur nútímaþjóða blikna í samanburði. Gullöld Konfúsíusar var fimm hundruð árum fyrir komu Krists. Blómatími Chau-ættarinnar var fyrir daga Davíðs og Salómons, og hin göfuga stjórnartíð og flekklausa skapgerð fyrstu keisaranna Yao og Shun var meira en hundrað árum fyrir fæðingu Abrahams. Slík fortíð er umhugsunarverð.

Þannig er hinn konfúsíuski fræðimaður okkar vel að sér í öllu því besta og göfugasta í arfleifð þjóðar sinnar, þótt hann búi ekki yfir mikilli nútímamenntun. Fornritin sem hann hefur lagt á minnið kunna að virðast duga skammt frá evrópsku sjónarmiði, en gleymum því ekki að þau geyma mestu sannindi sem þjóðin hefur átt. „Betur væri komið fyrir svonefndum kristnum löndum ef æska okkar hefði jafn trausta þekkingu á ritum Salómons og guðspjallamannanna,“ og ef unga fólkið okkar útskrifaðist úr háskólum sínum með jafn djúpa lotningu fyrir hinni innblásnu Ritningu, göfugasta arfi mannkynsins.

Og þótt námið hafi ekki kennt honum allt hefur það vissulega ekki kennt honum neitt óhreint. Fornritin sem hafa borist til hans um svo margar aldir eru laus við allt sem gæti saurgað ímyndunaraflið eða spillt huganum, þótt þau séu runnin undan rifjum heiðinna heimspekinga. „Lítið sem ekkert er að finna í þessum ritum sem ekki þolir lestur hvers manns í hvaða landi sem er. Allir sem þekkja til hindúískra, grískra eða rómverskra skálda vita hvers konar lýsingar ... fylla síður þeirra, og verður hreinleiki hinna viðurkenndu kínversku rita í þessu tilliti að teljast einstakur.“

Og nú á hinn lærði Konfúsíusarsinni það eitt eftir að hreppa lárviðarsveiginn sem hann hefur lagt svo hart að sér við að vinna. Að nafninu til hefur markmið alls náms hans verið að þroska skapgerðina og efla andlegt atgervi til að geta þjónað ríkinu. Hann kemst þó ekki hjá því að vera meðvitaður um þann persónulega sóma sem fylgir frægð á ritvellinum, og ásamt „meirihluta hinna skörpu, lærðu og metnaðarfullu anda landsins hlakkar hann til hinnar hörðu samkeppni í æðri prófhöllunum sem eina vettvangsins sem er krafta hans verður, og þar sem líklegast er að hann finni jafningja og vini“. Hér er ekki unnt að rekja þau langvinnu og endurteknu próf sem námsmaðurinn verður að gangast undir þegar hann keppir að hárri lærdómsgráðu. Aginn er strangur, bæði líkamlega og andlega, og myndar verðugan hápunkt á öllu menntakerfi þessarar undraverðu þjóðar: að mati merks Austurlandafræðings skapar þetta kerfi „slíkt vitsmunastig að aðeins þarf núning og reynslu hins opinbera lífs til að gera stjórnskörung úr fræðimanni, og skýrir það að miklu leyti áhrif Kínverja í Asíu“.

Það er í sannleika mikill heiður að hljóta aðra lærdómsgráðuna, eða tignina Háreistir menn, sem jafna má við meistaragráðu hjá okkur. Prófið er aðeins haldið þriðja hvert ár og verður próftakinn að halda til höfuðborgar héraðsins, en þangað safnast útskrifaðir námsmenn úr öllum hlutum þess. Prófið stendur yfir í sextán daga; valin eru torskilin og þung viðfangsefni og semja þarf fjölda ritgerða, bæði í óbundnu máli og bundnu. Takist hinum þreytta námsmanni að standast prófið er nafn hans hrópað upp af kallara bæjarins á miðnætti, og morguninn eftir er það selt á götum úti á prentuðum lista yfir hina lánsömu fræðimenn. Þessir listar berast fljótt í hvert horn héraðsins. Yfirlýsingin með nöfnunum er hengd upp fyrir utan höll landstjórans við hermannakveðju. Hans hátign gengur út í viðhafnarskrúða frammi fyrir mannfjöldanum sem horfir á í aðdáun, hneigir sig þrisvar fyrir nöfnum hinna Háreistu manna og gengur síðan aftur inn við fallbyssuskot. Hinn nýbakaði meistari mætir í opinbera veislu þar sem æðstu embættismenn héraðsins veita honum viðtöku. Honum er sýndur sómi og haldnar eru veislur fyrir hann í vinahópi, og hvar sem hann fer er talað um hann með lofsamlegum orðum.

Tiltölulega fáir sækjast eftir hinni háu tign þriðju lærdómsgráðunnar, eða nafnbótinni Fullnuma fræðimenn. Próf til hennar eru eingöngu haldin í Peking, þriðja hvert ár. Viðfangsefnin eru sótt í sömu bækur, en ritgerðirnar verða að vera ritaðar í enn fágaðri bókmenntastíl og prófdómararnir eru allir embættismenn af æðstu gráðu. Þeir doktorar sem standast prófið eru kynntir fyrir keisaranum í eigin persónu og flestir þeirra verða auðugir og valdamiklir embættismenn.

Enn er eitt þrep eftir. Prófið fyrir þessa síðustu og fágætu lærdómsgráðu er haldið þriðja hvert ár í höll keisarans sjálfs. Það fer fram með sama sniði og öll hin fyrri, en þar sem það er þreytt í návist göfugustu manna landsins ber það af þeim að virðingu. Sá lánsami sem verður efstur á prófinu fær sæti í Háskóla penslaskógarins, æðstu menntastofnun landsins, og þiggur lífeyri eða laun frá ríkinu. Tíðindin af afreki hans eru borin í skyndingu til heimahaga hans og er þeim fagnað þar af öllum. Foreldrar hans og forfeður, allt aftur í fjarlæga ættliði, eru sveipaðir dýrð og allt héraðið nýtur varanlegs sóma.