Sem námsmaður

Til að meta að verðleikum þá ævi sem hér liggur fyrir okkur verðum við að gera meira en að líta aðeins á undirbúningsnám fyrstu áranna. Enn er ströng ganga fram undan ef nemandinn sækist eftir því að ná þó ekki sé nema fyrstu lærdómsgráðu sinni. Í ærandi raddakliðnum sem berst út úr kínverskri skólastofu greinir vegfarandinn ekki aðeins skræka barnsröddina sem þylur kverið sitt, heldur einnig dýpri raddir eldri pilta sem raula viturleg spakmæli fornritanna: „Það sem Konfúsíus kennir er satt: það sem gengur gegn kenningu hans er ósatt: það sem hann kennir ekki er óþarft.“

Þannig hljómar trúarjátning hins konfúsíska fræðimanns, jafnt í dag og allar þær tuttugu og fimm aldir sem liðnar eru frá dögum spekingsins sjálfs. Úr því gríðarlega safni bókmennta sem hlaðist hefur upp í bókasöfnum þeirra um aldir velja Kínverjar því rit og safnverk Konfúsíusar og lærisveina hans, og þau eru námsefni skörpustu hugsuða þeirra og eina viðfangsefni samkeppnisprófa um gjörvallt landið. Frá sjónarhóli Vesturlandabúa er ef til vill ekki margt í þessum fornu bókmenntaverkum sem mælir með þeim í sjálfu sér, en engu að síður „vekja þau óviðjafnanlegu áhrif, sem þau hafa haft um aldir á hugi svo margra milljóna, slíkan áhuga á þeim, jafnvel hjá okkur, að engin bók önnur en Biblían getur gert tilkall til slíks“.

Athygli unga fræðimannsins beinist því næst að þessum ritum. Fyrst þarf sá ungi fræðimaður að ná valdi á BÓKUNUM FJÓRUM, og þrjár þeirra geyma útdrátt úr hugmyndum Konfúsíusar, en sú fjórða er verk Mensíusar, kennara sem að sumu leyti var enn merkari en meistari hans.

Þegar nemandinn opnar HINA MIKLU FRÆÐSLU, fyrstu bókina í þessum flokki fornrita, blasa við honum ellefu kaflar sem hann þarf að læra utan að og fjalla um fjögur mikilvæg viðfangsefni:

Að bæta sjálfan sig,að halda reglu á fjölskyldu,að stjórna ríki,að ríkja yfir keisaradæmi.

Markmið þessa rits, sem er meira en tvö þúsund og fimm hundruð ára gamalt, er að sýna fram á að hagsmunum keisaradæmisins verði aðeins borgið þegar stjórn ríkisins er góð, að hún sé aftur háð því að góð regla sé á fjölskyldunni og að rót allrar reglu í fjölskyldunni sé ræktun persónuleikans. Þannig segir um hina fornu:

„Þegar hlutirnir höfðu verið rannsakaðir varð þekking þeirra fullkomin; þegar þekkingin var orðin fullkomin urðu hugsanir þeirra einlægar; þegar hugsanir þeirra voru orðnar einlægar komust hjörtu þeirra í rétt horf; þegar hjörtu þeirra voru komin í rétt horf göfgaðist persóna þeirra; þegar persóna þeirra hafði göfgast komst regla á fjölskyldur þeirra; þegar regla var komin á fjölskyldurnar var ríkjunum rétt stjórnað; og þegar ríkjunum var rétt stjórnað komst friður á í keisaradæminu.“ „Allt frá syni Himinsins (keisaranum, sem Himinninn gaf umboð sitt) til alþýðumannsins verða allir að líta á ræktun einstaklingsins sem sjálfan grundvöllinn.“

Önnur í röð Bókanna fjögurra er HIÐ RÉTTA MEÐALHÓF, sem sonarsonur Konfúsíusar tók saman um árið 388 f.Kr., eða fyrir daga Alexanders mikla. Þessi merkilega bók lýsir skapgerð hins fullkomna göfuga manns, sem í öllum tengslum og aðstæðum lífsins gætir hins gullna meðalhófs og er þannig fyrirmynd og mælikvarði dyggðarinnar fyrir komandi kynslóðir. Í meira en tuttugu og þrjár aldir hefur þessari mynd verið haldið á lofti í hugum Kínverja, uns allt sem framúrskarandi er í mannlegri dyggð hefur í þeirra augum holdgerst í hugmyndinni um hinn göfuga mann. Hér er lykillinn að því hvernig hinn mjög svo misskildi konfúsíski fræðimaður er í skapi; þetta er í senn innblástur hans og fyrirmynd.

„Í samskiptum sínum við aðra leggst hinn göfugi maður aldrei svo lágt að gera nokkuð ómerkilegt eða óverðugt. Hve óbilandi er hugrekki hans! Hann stendur í miðjunni, fjarri öfgum, og hallast til hvorugrar hliðar. Hinn göfugi maður gengur ekki inn í neinar þær aðstæður þar sem hann getur ekki verið samkvæmur sjálfum sér. Gegni hann háu embætti kemur hann ekki fram af fyrirlitningu við þá sem eru settir lægra en hann. Sé hann í lágri stöðu beitir hann engum lágkúrulegum brögðum til að afla sér hylli yfirmanna sinna. Hann leiðréttir sjálfan sig en ásakar ekki aðra. Hann kennir engrar óánægju. Annars vegar möglar hann ekki gegn Himninum, og hins vegar elur hann ekki á gremju í garð náunga síns. Því býr hinn æðri maður við hugarró og bíður í einu og öllu eftir því sem Himinninn vill.“

Það er ómögulegt að gefa í fáeinum setningum fullnægjandi mynd af efni þessarar bókar. Hinn lærði höfundur The Middle Kingdom lýkur umfjöllun sinni um hana með þessum orðum:

„Það væri í raun erfitt að ofmeta áhrif Konfúsíusar í gegnum fyrirmynd hans, sem er hinn göfugi fræðimaður. Því mætti líkja við hið dýrlega verk myndhöggvarans á Akrópólis í Aþenu: hina óviðjafnanlegu styttu sem var meira en sjötíu fet á hæð, þar sem hjálmur hennar og spjót úr skyggðu eiri glitruðu ofar öllum musterum og háum stöðum borgarinnar ... Líkt og Aþena Promakos vísaði hinum forna attíska sæfara veginn fram á við, en var þó ætíð utan seilingar hans, þannig stendur Kuin-tsi Konfúsíusar meðal fyrirmyndarmanna heiðinna siðfræðinga. Þau ómældu áhrif sem þessi manngerð hafði á síðari öldum sanna hve háleitur hans eigin mælikvarði var, og samviska þjóðarinnar hefur alla tíð síðan samsinnt því hve rétt sú mynd er.“*

Næstar í röðinni eru SAMRÆÐUR KONFÚSÍUSAR, sem lærisveinar hans rituðu til að skrásetja ummæli síns „allra helgasta forna kennara“. Konfúsíus var uppi 551–478 f.Kr. og var því samtímamaður Daníels og Esra. Af mörgum merkilegum spakmælum sem skráð eru í þessari bók er ekkert jafn víðþekkt og gullna reglan sem hann brýndi fyrir fylgjendum sínum. Einn þeirra hafði spurt spekinginn: „Er til eitt einstakt orð sem getur gilt sem lífsregla í breytni manns alla ævi?“

„Er Shu (gagnkvæmni) ekki slíkt orð?“ svaraði Konfúsíus. „Gerðu ekki öðrum það sem þú vildir ekki að gert væri við þig.“ 2

* Wells Williams, The Middle Kingdom, I. bindi, bls. 663.

* Sjá einnig Chong Yong, 13. kafla, 3. grein.

Þetta er höfuðskyldan sem hinn göfugi maður ber, en Konfúsíus sjálfur er talinn hafa verið holdgervingur dyggða hans.

Önnur spakmæli hans eru á þessa leið: „Án dyggðar virðast mér bæði auðæfi og vegsemd vera sem hverfult ský.“

„Þegar ég fór fyrst að rannsaka mennina hlustaði ég á orð þeirra og treysti því að breytnin væri eftir þeim. Nú hlusta ég á orðin og virði fyrir mér breytnina.“

„Ég hef engan þann mann fundið sem metur dyggðina jafn mikils og nautnina.“

„Hinn fullkomni maður elskar alla menn. Hann stjórnast ekki af eigin dálæti eða sérhagsmunum, heldur lítur einungis til réttrar skynsemi og almannaheilla. Hinn vondi maður elskar hins vegar ef þú gefur honum, og honum líkar við þig ef þú hrósar honum.“

„Breytni spekingsins er ástúð og góðvild í verki.“

„Hinn fullkomni maður er aldrei ánægður með sjálfan sig. Sá sem er ánægður með sjálfan sig er ekki fullkominn.“

„Þolinmæðin er það nauðsynlegasta í þessum heimi.“

Síðust í röðinni er BÓK MENSÍUSAR. Þessi nafntogaði kennari var uppi um tvö hundruð árum eftir daga Konfúsíusar, 371–288 f.Kr., á tímum Platóns og Demosþenesar. Rit hans eru í formi samræðna við fursta og leiðtoga síns tíma, sem báru undir hann erfiðar spurningar sínar. Mensíus virðist hafa verið reiðubúinn að fórna öllu fyrir sannfæringu sína. „Ég elska lífið,“ segir hann, „og ég elska réttlætið. En geti ég ekki haldið hvoru tveggja vil ég heldur láta lífið af hendi og halda fast í réttlætið. Þótt ég elski lífið er til það sem ég elska meira en lífið. Þótt ég hati dauðann er til það sem ég hata meira en dauðann.“ Hann átti vanda til að ávíta valdhafa síns tíma fyrir eigingirni þeirra og kúgun, og kenndi að vilji fólksins yrði að teljast æðsta valdið í ríkinu. Þannig segir hann: „Sá sem vinnur hjörtu fólksins tryggir sér hásætið, en sá sem glatar hjörtum fólksins glatar hásætinu.“ Fursti ætti að „gefa og taka það sem fólkinu er að skapi, og gera ekki það sem það hatar“. „Þegar furstinn gerist sekur um alvarleg mistök ber ráðgjafanum að ávíta hann. Ef hann hlustar enn ekki, eftir að hafa verið áminntur aftur og aftur, á að steypa honum af stóli og setja annan í hans stað.“

Líkt og Konfúsíus trúði Mensíus því að eðli mannsins væri í upphafi gott, þótt það spilltist við snertingu við illsku þessa heims. „Allir menn eru dyggðugir að eðlisfari,“ er trúarjátning hans, „rétt eins og vatni er eðlilegt að renna niður á við.“

Samt er þjáningin nauðsynleg til að fullkomna göfugasta mannkostinn. Athugun og reynsla hafa kennt honum að

„Þegar Himinninn er í þann mund að fela manni mikið trúnaðarstarf, reynir hann fyrst huga hans með þjáningum og skilningarvit hans og bein með erfiði. Hann lætur líkama hans þola hungur, býr honum fátækt og ónýtir fyrirætlanir hans. Með öllum þessum aðferðum örvar hann huga hans, herðir skapgerð hans og bætir úr vanmætti hans ... Þegar menn eru kvíðafullir í huga og ráðvilltir í hugsunum sínum, vakna þeir til öflugrar betrunar ... Af þessu sjáum við hvernig lífið sprettur af sorg og ógæfu, en dauðinn fylgir í kjölfar þæginda og munaðar.“

Bæði vegna skapgerðar sinnar og kenninga verðskuldar Mensíus virðingu okkar sem „einn mesti maður sem nokkru sinni hefur komið fram meðal Asíuþjóða“. Að mati samlanda sinna stendur hann aðeins Konfúsíusi að baki, en kenningar hans skýrði hann og heimfærði öðrum fremur.

Samhliða því að leggja þennan hluta fornritanna samviskusamlega á minnið leggur nemandinn einnig mikla alúð við að tileinka sér fágaða rithönd og fallegan ritstíl. Þegar líður að því að hann gangi inn í prófhöllina og keppi um fyrstu lærdómsgráðu sína, leitar hann til bestu meistara til að fá tilsögn í þessum mikilvæga þætti námsins. Hann verður ekki aðeins að geta vitnað hindrunarlaust í bækurnar sem hann hefur numið, heldur þarf hann líka að vera snjall ritgerðahöfundur og leikinn í skáldskaparlist. Hann verður að tileinka sér skýra og hraða rithönd og lýtalausa nákvæmni við gerð skriftartáknanna, því að ein einasta villa gæti gert úrlausn hans ógilda og kostað hann lærdómsgráðuna. Því stritar hann dag og nótt af óþrjótandi þrautseigju við að líkja eftir hinni vinsælu söguhetju bókmenntanna, sem sögð er geta „ort fáguð ljóð jafnhratt og pensillinn flýgur“. Þótt hún teljist ekki til hinna viðurkenndu fornrita er önnur bók oft lögð fyrir við fyrsta prófið, en það er Sheng-u, eða Hin helga tilskipun K'ang-hsi. Höfundur þessa fræga rits var annar þjóðhöfðingi núverandi keisaraættar, sem tók við ríkjum árið 1662. Hann var fyrirmyndarstjórnandi og snjall hershöfðingi, en gat sér einnig gott orð sem menntamaður. Undir persónulegri umsjón hans var ritstýrt gríðarstóru alfræðiriti í fimm þúsund og tuttugu bindum, og er eitt heildareintak þess í vörslu tilsjónarmanna Breska safnsins. Hann hafði einnig yfirumsjón með samningu orðabókar sem inniheldur yfir fjörutíu og fimm þúsund skriftartákn og er enn í notkun.

Hinar sextán helgu lífsreglur Tilskipunarinnar hafa að geyma viturleg fyrirmæli um „frið, farsæld og velmegun allra stétta meðal þegna keisarans“. Þær eru ekki aðeins fullar af hagnýtri speki, heldur höfðu þær þau tímabæru áhrif, með því að halda á lofti kenningum hinna virtu spekinga Kína, að fullvissa hina sigruðu þjóð um að tatarahöfðingjar hinnar nýju keisaraættar kynnu að meta hina dýrmætu trú hennar og myndu virða forna siði hennar.

Sérhver fræðimaður sem þreytir próf þarf oft að skrifa þessar lífsreglur K'ang-hsi upp eftir minni og vitna í langa kafla úr skýringarritum um þær. Lífsreglurnar eru þessar:

1. Haldið uppi skyldurækni og undirgefni, til að leggja áherslu á samfélagslegar skyldur.

2. Metið ættartengsl að verðleikum, til þess að eindrægni komi í ljós.

3. Stillið til friðar í byggðarlögunum, til að binda enda á málaferli.

4. Leggið áherslu á akuryrkju og ræktun mórberjatrjáa, svo að nóg sé til af fæði og klæði.

5. Hafið ráðdeild í hávegum, sem leið til að fara vel með eigur.

6. Leggið rækt við menntastofnanir, svo að sérhver fræðimaður bæti siði sína.

7. Útrýmið villutrú og hefjið þannig rétttrúnað til vegs.

8. Skýrið lögin, til að vara hina heimsku og þrjósku við.

9. Varpið ljósi á kurteisi, með það fyrir augum að bæta siði og venjur.

10. Látið fólkið sinna sínum réttu störfum, svo að það hafi fastan ásetning.

11. Fræðið þá kynslóð sem er að vaxa úr grasi, til að koma í veg fyrir illvirki.

12. Komið í veg fyrir falskar ásakanir og verndið þannig hina löghlýðnu.

13. Bannið að skjóta skjólshúsi yfir liðhlaupa, svo að aðrir hljóti ekki sömu örlög og þeir.

14. Greiðið skatta og komist þannig hjá því að gengið sé eftir greiðslu.

15. Sameinið tíundarsveitirnar til þess að kveða niður glæpi.

16. Sættið deilur og virðið þannig fólk og mannslíf.

Þegar hinn þrautseigi fræðimaður hefur loks lokið því langdregna verki að læra allar þessar bækur utanbókar, ásamt hinum viðamiklu skýringarritum þeirra, er hann reiðubúinn að keppa við hæfustu menn sinnar kynslóðar um þann bókmenntaheiður sem er hverjum Kínverja svo kær. Þegar árið 600 e.Kr., löngu áður en ríki nútíma Evrópu urðu til, kom keisari einn af Tang-ættinni á þessu merkilega prófakerfi til að velja hæfa menn í embætti ríkisins. Þrettán aldir eru liðnar síðan, en enn er sama námsbrautin farin og enn standast ótal þúsundir fræðimanna sömu prófin í meira en fimmtán hundruð borgum um gjörvallt landið.

Árangur námsmannsins veltur nú á því hversu vel honum tekst að nýta þekkingu sína til að semja hefðbundnar ritgerðir og ljóð um hvaða yrkisefni sem valið er úr fornritunum. Eins og áður var getið hefur hann lengi æft sig í þessari flóknu list; hann hefur lært utanbókar tugi og jafnvel hundruð fyrirmyndarritgerða, svo að hugur hans verði gegnsýrður af rétttrúuðum hugmyndum og orðalagi.

„Á kínverskan mælikvarða er það að semja fullkomna ritgerð eitt göfugasta afrek sem mannsandinn getur unnið. Sá maður sem þekkir allt sem varðveist hefur af speki fyrri tíma og getur með augnabliks fyrirvara snarað fram samhverfum ritgerðum, sem eru háleitar í hugsun, tignarlegar í stíl og sýna víðtæka þekkingu ekki aðeins á viðfangsefninu heldur einnig á skyldum efnum – slíkur maður er hæfur til að standa ekki aðeins frammi fyrir konungum heldur frammi fyrir sjálfum Syni Himinsins (keisaranum, sem Himinninn hefur sett).“*

Þannig næst loksins, eftir margra ára erfiði, æðsta takmark kínversks metnaðar: námsmaðurinn hefur hlotið lærdómsgráðu sína. Hamingjuóskirnar streyma til hans og ná einnig til foreldra og vina. Nú nýtur hann virðingar og þjóðfélagsstöðu sem allir viðurkenna. Hann er skráður sem fræðimaður á opinbera skrá og nafn hans límt upp fyrir utan dyrnar á bústaðnum þar sem embættismaðurinn situr, en sá heiður nefnist „að eiga sér nafn í héraðinu“. Hann hefur hlotið tignarheitið „menntaður hæfileikamaður“, sem svarar næst til B.A.-gráðu hjá okkur. Þetta veitir honum rétt til að reisa fánastöng fyrir utan húsið sitt eða festa rautt skilti yfir dyrnar sem sýnir hvaða lærdómsgráðu hann hefur unnið. Honum er sýnd almenn virðing í þorpinu og nágrenninu. Leitað er eftir áhrifum hans í mikilvægum málum og vandamálum er vísað til hans. Upp frá þessu er hann undanþeginn þyngri líkamsrefsingum, og jafnvel æðstu embættismenn verða að koma fram við hann af tillitssemi. Að lokum hefur hann öðlast rétt til að þreyta enn æðri próf, sem opna leiðina til auðs og frægðar.

* Séra A. H. Smith, D.D., Village Life in China.