Myrkir dagar í Shan-si

Ískaldur vetrarvindurinn næddi yfir eyðilegt landið. Það var gamlárskvöld á heimili fræðimannsins (1877–78) og aldrei hafði sorglegra nýár runnið upp í Shan-si. Hsi stóð í dyrunum á ytri húsagarði sínum, vafinn í bólstraða skikkju sína, horaður, fölur og þjáður, og horfði niður þorpsgötuna. Djúpur snjór lá á svörtum húsþökunum og skaflarnir hlóðust upp að löngum, auðum veggjunum. Við og við birtist mannvera sem skalf í allt of fáum og þunnum flíkum, eða nágranni sem átti leið hjá nam staðar til að heilsa hinum vel þekkta fræðimanni.

„Æ, heiðraði Hsi kennari, þjáningar þínar eru líka miklar! Hvað á að verða um okkur í vetur? Við hljótum öll að farast! Himinninn hirðir ekki lengur um mennina.“

Fátt gat fræðimaðurinn sagt til huggunar. Og þegar hann sneri sér undan endurómaði þessi dapurlega spurning í hans eigin hjarta: „Hvað á að verða um okkur?“ og hryllingur fór um hann við því svari sem líklegast var.

Nú voru liðin tvö eða þrjú ár síðan þurrkurinn hófst. Í fyrstu vonaði fólk hið besta og talaði um fyrri hallæristíma sem höfðu fljótt liðið hjá. Ekki fyrr en uppskeran brást hver af annarri snerist vaxandi kvíðinn upp í sára neyð. Þá streymdi mannfjöldinn í musterin til að grátbiðja æðri máttarvöld. Efnt var til leiksýninga til að blíðka harðbrjósta guði, og voru líkneski þeirra borin út á opna götu og sett þar í hásæti af mikilli virðingu, þar sem best sást til sviðsins. Daglega voru farnar helgigöngur að vegarölturum og helgidómum borganna, og í broddi fylkingar fóru æstir djöfladýrkendur úr röðum taóista eða andakallar haldnir andsetningu. Borgarhliðum var lokað, þótt mikil óþægindi hlytust af, til að halda óheillavænlegum áhrifum úr suðri úti. Öldungar þorpanna komu saman í litlum hópum til að leggja á ráðin um hvernig mætti fá fram hinar þráðu regnskúrir. Karlar og piltar reikuðu um skrælnaða akrana, blístruðu og kölluðu á vindana eftir regni og rýndu kvíðafullum augum í heiðbláan himininn, þaðan sem skýin virtust horfin fyrir fullt og allt. En allt kom fyrir ekki. Uns hungursneyðin – grindhoruð, miskunnarlaus og hræðileg – blasti við þeim.

Hsi bjó í vandaða húsinu sínu, umkringdur leifum fyrri velmegunar, og var því ekki í hópi þeirra fyrstu sem fundu fyrir kreppu fátæktarinnar. Að vísu voru kornbirgðir hans minni en áður og mikið fé hafði farið í ópíumkaup, en fjölskylda hans var lítil og eiginkona hans hagsýn húsmóðir. Hann vonaðist til að geta þreytt þorrann á þessum erfiðu tímum með ströngum sparnaði. Hjá flestum nágrönnum hans var þessu þó allt öðruvísi farið, og þegar leið á veturinn tóku honum að berast dapurlegar fregnir af ástandinu í allri sveitinni í kring.

Brátt kveið hann fyrir því að ganga niður þorpsgötuna. Tærð og kvíðafull andlit mættu honum við hvert fótmál. Hann gat ekki yrt á nokkurn mann án þess að heyra átakanlegar sögur af neyð. Alls staðar héngu hópar fólks iðjulausir. Það hafði ekkert fyrir stafni, því að spunahjólin voru þögnuð, heimilishaldið lamað og ekkert var hægt að gera við akra sem voru harðir sem járn og tómar kornhlöður. Betlarar höfðu séð í hvað stefndi og voru á bak og burt, og leikhópar voru horfnir úr héraðinu.

Öldungar þorpsins leituðu til Hsi í vandræðum sínum og nýttu sér það að hann var fræðimaður. Ómögulegt var orðið að greiða skatta lengur. Vildi hann skrifa greinargerð fyrir hönd nágranna sinna, þar sem embættismaður staðarins yrði ávarpaður? Allt sem hægt var að selja fyrir mat var farið. Fólk dró nú þegar fram lífið á grófu, svörtu hirsisbrauði og leið skort vegna vöntunar á sængurfötum og vetrarflíkum.

Dag einn bárust Hsi, sem var fræðimaður, nýjar fregnir af uppnámi í nágrannaborginni. Afar óvenjulegur atburður hafði átt sér stað. Var þetta fyrirboði um enn verri ógæfu? Skyndilega og án nokkurs fyrirvara höfðu tveir útlendingar birst í P'ing-yang. Slíkt hafði aðeins einu sinni áður spurst í manna minnum, þegar enski kennarinn Williamson og vinur hans áttu þar leið um átta árum fyrr og dvöldu aðeins eina eða tvær nætur á ferð sinni. En þessir ungu menn* voru öðruvísi. Þeir klæddust kínverskum klæðnaði, sögðust vera komnir til að læra tungumálið og ætluðu að ílengjast! Smám saman kom í ljós að þeir voru einnig kennarar trúarbragða að vestan og höfðu ekkert með verslun eða ópíum að gera. Hsi, líkt og aðrir fremstu heldri menn staðarins, var óánægður með komu þeirra á svo örlagaríkri stundu og létti mikið þegar þeir yfirgáfu héraðið, þótt hann frétti síðar að þeir hefðu sest að í höfuðborg héraðsins. Hann hafði ekki séð þá og kærði sig heldur ekkert um það. Hvað gat koma þeirra boðað annað en vandræði? Vissulega var nóg böl á ferðinni þegar, þótt Himinninn væri ekki reittur enn frekar til reiði.

* Þeir Turner og Drake, brautryðjendur China Inland Mission.

Ný trúarbrögð, hvorki meira né minna! Hann var hneykslaður, en hafði þó áhuga þrátt fyrir allt og gat stundum ekki annað en velt fyrir sér um hvað þau snerust. Einhver kenning sem var ekki hrein siðfræði eins og konfúsíusarhyggjan, né heimspeki eins og hjá taóistum, og ekki heldur skurðgoðadýrkun eins og sú sem búddistar fluttu með sér – hvað gat þetta þá verið? Hann heyrði að útlendingarnir hefðu talað um að tilbiðja hinn eina sanna Guð, ósýnilegan en alls staðar nærverandi. En hver sem hugsaði sig um í eitt augnablik gat séð að hin æðsta vera var allt of fjarlæg og háleit til þess að vera tilbeðin af alþýðumönnum. Og sú hugmynd að Hann svaraði bænum allra var fjarstæðukennd! Jafnvel embættismaðurinn á staðnum var of upptekinn af mikilvægum málum til að geta sinnt persónulegum umkvörtunum. Þetta var augljóslega ósatt og heimskulegt.

Hvað sem því leið gat þetta varla verið mikið verra en hin grófa skurðgoðadýrkun í kringum hann. Nú hlyti fólk að fara að vakna til vitundar um fals skurðgoðanna, sem ekkert svar barst frá þrátt fyrir allar bænir þess, grátbeiðnir og sára neyð. Ótrúlegt var hve langt auðtrúa fólk gat gengið! Hann hafði séð nágranna sína fyrst halda guðum sínum hátíðir til að reyna að geðjast þeim, setja upp leiksýningar fyrir þá og halda veislur; síðan, þegar þurrkurinn hélt enn áfram og engin merki sáust um væntanlegar skúrir, höfðu þeir velt þeim viðhafnarlaust út úr musterunum og látið þá steikjast og flagna í brennandi sólinni, svo að þeir fengju að reyna á eigin skinni hve örvæntingarfullt ástandið væri og sendu hið nauðsynlega regn í sjálfsvörn. En þetta bar heldur engan árangur! Hvaða frekari sönnun gat fólk viljað fyrir heimsku þess að smíða og tilbiðja skurðgoð?

En hlytu þó ekki að vera til æðri máttarvöld? Guðir sem höfðu skapað manninn, aumkuðu þeir sig ekki yfir hann? Hann minntist hinnar göfugu bænar Tau-kuang keisara, þegar þurrkur ógnaði Pekin nokkrum áratugum áður.* Með sjálfsrannsókn og auðmýkt hafði hann, Hinn eini maður, úthellt bænum sínum svo að Himinninn heyrði, og þá sömu nótt féll ríkulegt regn. En nú, því miður, var keisarinn enn bara barn og gat ekki beðið fyrir þjóðinni í neyð hennar, svo að hún var í raun svipt æðsta presti. Æ, ef það væri bara satt, eins og útlendingarnir héldu fram, að hjarta hins mikla Guðs væri fullt af kærleika til mannanna og að jafnvel alþýðufólk mætti nálgast Hann í bæn og treysta því að Hann hlustaði – hvað myndi hann ekki gefa fyrir slíka trú!

En allt of augljóst var að Himinninn var þögull og sýndi enga miskunn. Mánuð eftir mánuð hafði kvölin aukist, og nú var veturinn aftur genginn í garð og milljónir manna voru á barmi hungurdauða. Í sínu eigin þorpi gat Hsi talið hvert húsið af öðru sem stóð autt og yfirgefið. Hungursótt geisaði um hina fjölmennu sléttu. Gamalt fólk og börn dóu í þúsundatali. Hópar flóttafólks í leit að athvarfi höfðu yfirgefið heimili sín til að reyna að komast til betur settra héraða í suðri. Og í mörgum tilvikum höfðu heilu fjölskyldurnar misst alla von um neyðaraðstoð og svipt sig lífi fremur en að horfast í augu við hrylling annars vetrar. Fólk þorði varla lengur að ganga inn í yfirgefin hús, því svo algengt var að koma að hræðilegri sjón þar sem hinir látnu lágu í dauðaþögn.

* Sjá viðauka II, bls. 194.

En enn verri voru þeir harmleikir sem nú voru orðnir svo algengir um allt héraðið í lífi kvenna sem áður höfðu búið við hamingju og öryggi. Aðkomumenn úr suðri voru komnir á vettvang, menn með vagna sem fóru á milli þorpa. Þeir virtust hafa nóg af silfri. Ungar konur og litlar stúlkur vildu þeir fá. Og brátt tóku vagnarnir að aka burt fullhlaðnir. Ungar eiginkonur og mæður, stúlkur og lítil börn hurfu í hundraðatali. Hvert þau voru farin vissi enginn. Eitt var þó víst: þau myndu aldrei snúa aftur.

Og þó tókst Hsi að draga fram lífið og halda heimili sínu saman. Þegar veturinn var sem harðastur, rétt áður en þetta hræðilega nýár rann upp, frétti hann að ensku kristniboðarnir frá höfuðborginni hefðu aftur átt leið um héraðið á ferð sinni suður á bóginn. Þeir töluðu tungumálið betur núna og þegar þeir voru spurðir frétta sögðu þeir frá hinu skelfilega ástandi alla leiðina sem þeir höfðu farið. 1 Hrjóstrugt landið, sem kaldir vindar næddu um og nístu inn að beini, bar alls staðar merki um örlög hins hungurmorða mannfjölda. Karlar og konur sem höfðu yfirgefið heimili sín í leit að mat höfðu hnigið niður við vegkantinn og frosið í hel þar sem þau lágu. Hundar rifu í sig líkin og voru síðan sjálfir étnir af þeim sem enn voru á lífi. Á mörgum stöðum, þar sem hópar af soltnu fólki höfðu fáeinum mánuðum áður elt ungu mennina og kveinað eftir brauði, var nú allt hljótt og yfirgefið, og aðeins hrúgur af mannabeinum og hauskúpum báru vitni um þann hrylling sem þar hafði átt sér stað. Enn var ekið fram á vagnhlass af konum og stúlkum á leið suður. Og í sumum héruðum gengu hryllilegar sögur um að mannakjöt væri haft til matar. „Í þeirri ferð,“ skrifaði Turner, „sáum við sjónir sem

hafa greypt óafmáanlega mynd hryllings í hugann ... Við fórum fram hjá mönnum, sem eitt sinn höfðu verið hraustir og vel klæddir, þar sem þeir skjögruðu yfir frosna jörðina með aðeins fáeinar tuskur til að skýla sér fyrir nístandi vindinum. Máttvana skref þeirra, grindhoraðir líkamar og tryllingslegt augnaráð sögðu allt of skýrt að þeir ættu sína síðustu nótt ólifaða á jörðu. Þegar við fórum eftir veginum snemma morguns sáum við fórnarlömb næturinnar á undan liggja þar dauð og stirðnuð sem þau höfðu hnigið niður. Á þeim vegi sáum við menn engjast í dauðateygjunum. Enginn aumkaði sig yfir þá; enginn hirti um þá; slíkar sjónir voru fyrir löngu orðnar of algengar. Hundruð líka lágu við vegkantinn. Við sáum þau. Sumir höfðu nýlega hnigið niður, en aðrir höfðu legið þar lengur og verið sviptir tuskunum sem höfðu hulið þá. Þegar við komum nær sáum við soltna hunda læðast um og bíða þess eins að einhver djarfari en hinir hæfi árásina. Mörg líkanna voru hræðileg á að líta. Fuglar og hundar höfðu gætt sér á þeim og allir mjúkir hlutar líkamans höfðu verið étnir. Önnur voru ekki annað en beinagrindur með blæðandi holdtætlum hér og þar. Karlar, konur og börn voru meðal fórnarlambanna. Fyrir utan sumar borgirnar sáum við hrúgur af hauskúpum, beinum, tuskum og stykkjum af mannakjöti, og mjög oft sáum við úti á víðavangi fjölda líka liggja hlið við hlið, augljóslega jarðneskar leifar förumanna sem höfðu hjúfrað sig hver upp að öðrum til að deyja, örmagna eftir árangurslausa leit að mat. Fjölskyldur hafa sundrast: eiginkonan seld, börnin seld eða borin út í fjallshlíðarnar til að farast, á meðan karlmennirnir reika um í tilgangslausri leit að æti. Allt héraðið sem við fórum um (þrjú til fjögur hundruð mílur) var í sama ástandi.“ – Skjálfandi hlýddi fræðimaðurinn á frásögnina sem útlendingarnir fluttu og fyllti sjálfur inn í mörg atriði af eigin vitneskju um þjáningarnar í kringum heimili sitt, þar sem hungursneyðin var sem verst. Allt sem þeir sögðu var satt, og miklu, miklu meira til. Hann var feginn að þeir virtust ekki vita allt. Því að í nágrenni hans voru það ekki aðeins hinir dauðu sem höfðu verið hafðir til matar. Eftir því sem hin skelfilega kvöl dróst á langinn höfðu foreldrar drepið og étið sín eigin börn, og jafnvel börn foreldra sína. Í næstum hverju einasta þorpi áttu slíkir hlutir sér stað, svo að hinir vesælu eftirlifendur þorðu varla að hætta sér óvopnaðir út fyrir bæjardyr sínar. Á einum stað, ekki langt undan, höfðu yfirvöld handtekið fimm konur og brennt þær lifandi fyrir að drepa og éta börn sem þær höfðu rænt. Útlendingarnir höfðu augljóslega ekki heyrt hið versta.

En hver átti endirinn á þessu að verða? Vissulega hlaut þetta að þýða útrýmingu fólksins!* Sjötíu og fimm prósent íbúanna höfðu þegar farist. Ef Himinninn gripi ekki inn í, hver gæti þá komist lífs af? Stundum undraðist fræðimaðurinn ekki þegar hann heyrði bænir breytast í bölbænir og linnulausan styn hinna þjáðu til guða sinna víkja fyrir hinum beiskustu formælingum.

Á meðan vissi hann að yfirvöld gerðu allt sem í þeirra valdi stóð til að bregðast við neyðinni. Neyðaraðstoð frá stjórnvöldum var úthlutað í borgunum og Hsi hafði jafnvel heyrt af útlendingum í höfuðborginni sem gáfu háar fjárhæðir sem sendar höfðu verið frá útlöndum. En engin slík hjálp hafði borist til héraðs hans, og fræðimaðurinn vissi að á því ári sem gekk í garð við slíkar kvalasjónir hlyti enn meiri mannfjöldi óhjákvæmilega að farast.

* Blaðið The London Times skrifaði snemma árs 1878 á þessa leið: „Fullyrt er samkvæmt heimildum sem ekki verða dregnar í efa að sjötíu milljónir manna svelti nú í hinum hungursneyðarhrjáðu héruðum Norður-Kína. Ímyndunaraflið nær ekki utan um jafn gríðarlegar hörmungar. Íbúar Bretlands og Bandaríkjanna til samans telja varla sjötíu milljónir. Tilhugsunin um allan þennan grúa fólks í þessum löndum, samanþjappaðan á svæði sem er litlu stærra en Frakkland, þar sem fólk sveltur og étur mold, engan mat er að fá og engin von er um björgun, nægir til að láta hugann frjósa af hryllingi.“

En ýmislegt var það sem hann hvorki vissi né gat látið sér detta í hug. Hann vissi ekki að ungu ensku kristniboðarnir höfðu komist heilu og höldnu út að ströndinni eftir hættur þessarar hræðilegu ferðar; að frásögn þeirra hafði vakið dýpstu samúð; að bréf höfðu verið skrifuð heim og peningar sendir með símskeyti frá Englandi; að annar þeirra var á leiðinni til baka í fylgd með öðrum, eldri kristniboða, með fjármuni til að koma fjölda nauðstaddra til hjálpar; að David Hill var nú þegar á leið til P'ing-yang og að sú stund nálgaðist er þeir ættu eftir að mætast.