Orðspor áunnið

Hinn ungi Hsi óx úr grasi og varð fulltíða maður, efnaður og virtur, og áhrif hans í þorpinu og héraðinu jukust jafnt og þétt. Hann var skarpskyggn og metnaðargjarn. Markmið hans var að komast áfram í heiminum og verða embættismaður að tign. Út á við gekk honum allt í haginn og honum voru allir vegir færir, svo að engan hefði grunað að djúpt í hjarta unga mannsins byggi enn vitundin um óróa sálarinnar. Heimurinn gat ekki veitt honum fyllingu, jafnvel í öllum sínum ljóma. Enn þráði hann, líkt og á yngri árum, að komast undan þessu öllu; undan sjálfum sér, ótta sínum og framtíðinni. Á yfirborðinu var hann þó skapfastur og einbeittur maður, gagntekinn af sókninni eftir völdum.

Ef maður í Kína býr yfir nægilegum hæfileikum beygja aðrir sig möglunarlaust undir vald hans og fylgja forystu hans. Orð hans verða að lögum og áhrif hans takmarkalaus. Allt of oft lendir slíkt vald í höndum samviskulausra manna af verstu gerð og þá hljótast af alvarleg vandræði. En stundum, einkum í sveitum, vill svo til að leiðtoginn á staðnum er bæði efnaður maður og fræðimaður. Í stóru þorpi eru mörg sameiginleg hagsmunamál, svo sem að skipuleggja leiksýningar eða kaupstefnur, gera við flóðgarða, vernda uppskeruna, innheimta gjöld til hofanna og sinna málum sem lúta að sköttum og stjórnsýslu. Sá sem kann að greiða úr málum, veit hvernig á að umgangast fólk og kann að koma fram við embættismannastéttina öðlast gífurleg völd og álit hans ræður úrslitum.

Slíkur leiðtogi varð Hsi án nokkurrar fyrirhafnar. Hann var óttalaus, úrræðagóður og fylginn sér, og auk þess fór saman hjá honum glögg dómgreind og mikil mælskulist, og hann hafði skap sem skaut öllum skelk í bringu sem urðu fyrir því óláni að reita hann til reiði.

Eftir því sem skapgerð hans varð betur þekkt var honum í sífellu falið að sjá um erfið mál og sætta deilur í sveitinni. Hvenær sem lagadeilur komu upp var leitað til hans um að semja kæruskjalið og hann gekk oft á fund embættismannanna í slíkum erindagjörðum. Hann umgekkst heldri menn í nágrenninu en átti sér jafnframt fylgismenn í lægstu stétt þeirra sem héngu í kringum skrifstofuna þar sem embættismaðurinn sat. Hann var ekki ýkja vandur að meðulum og reiðubúinn hvort heldur sem var að þræta eða beita hótunum eftir því sem við átti hverju sinni, og því var hann jafnvígur á að kveikja ófrið og stilla til friðar, svo fremi sem hann sæi sér persónulegan hag í því.

Stundum voru málin sem borin voru undir hann einföld fjölskyldumál og persónulegar deilur; stundum átti allt samfélagið í vanda og þá reyndi til hins ýtrasta á hugrekki hans og þrótt.

Eitt sinn komu forystumenn úr þorpi hans og nágrannaþorpunum að máli við hann og leituðu ráða vegna langvinns vandamáls. Það tengdist árlegri kaupstefnu í markaðsbæ þar í grenndinni. Í sveitahéruðum skipta þessar stóru kaupstefnur afar miklu máli, því að mestöll kaup og sala á vörum úr héraðinu fer fram við slík tækifæri. Fólk streymir til bæjarins í þúsundatali. Göturnar eru þéttskipaðar sölubásum og tjöldum, borðum spámanna og lyfjasala, og girnilegur varningur farandsalans er breiddur út á jörðina. Oft er reist stórt leiksvið þvert yfir aðalgötuna og leikflokkur ráðinn til að sýna í þrjá daga og þrjár nætur samfleytt. Alls kyns verðmæti skipta um hendur á kaupstefnunni, allt frá ýmsum korntegundum og búsafurðum til húsgagna, nýrra og notaðra fata og hluta sem notaðir eru við tilbeiðslu guðanna. Þetta er stóra tækifæri ársins fyrir þorpsbúa til að fá greitt í beinhörðum koparpeningum fyrir vörur sínar, og þeir eiga allt sitt undir kaupstefnunni til að afla þess reiðufjár sem þeir þurfa til að greiða skatta og kaupa það sem þeir framleiða ekki sjálfir.

Þessi tiltekna kaupstefna í nágrannabænum hafði komist í hendur á voldugri klíku óþokka sem höfðu um nokkurra ára skeið stjórnað henni eingöngu í eigin þágu. Þeir voru dæmigerðir fulltrúar þeirrar skæðu stéttar sem nefnd er „kínverski yfirgangsmaðurinn“. Um slíka menn er til máltæki meðal fólksins: „Baunaystings-yfirgangsmaðurinn ræður yfir ferhyrndu svæði og burðarstangar-yfirgangsmaðurinn ræður yfir ræmu.“ Þar sem stykki af baunaystingi eru ferhyrnd en burðarstengur langar eru þessir hlutir notaðir til að lýsa þeirri harðstjórn sem þessi hvimleiða stétt beitir því miður hvarvetna.* Í þessu tilviki höfðu nokkrir slíkir menn tekið sig saman um að útiloka alla þorpsbúa með vopnavaldi frá stjórn á sinni eigin árlegu kaupstefnu. Þeir einir réðu því hverjir fengju að leigja sölubúðir og stæði, hverjir hlytu bestu staðina og hvaða verð skyldi greiða. Þeir ákváðu verðgildi varningsins og héldu sjálfir um alla þræði skipulagsins sem velgengni kaupstefnunnar valt á. Og að sjálfsögðu stungu þeir sjálfir mestöllum ágóðanum í vasann.

* Séra A. H. Smith, Chinese Characteristics, bls. 308.

Þótt ranglætið væri alvarlegt þorðu þorpsbúar ekki að leita verndar hjá yfirvöldum. Þá hefði lækningin orðið verri en sjúkdómurinn. Að fara með málið fyrir dómstóla hefði einfaldlega þýtt að bæði embættismaðurinn og undirmenn hans hefðu rúið þá inn að skinni, og niðurstaðan hefði ekki ráðist af því hver hefði réttinn sín megin heldur hver gæti greitt hæstu múturnar.

Í þessari klípu fréttu öldungar þorpsins af hinum unga Hsi og töldu vænlegast að fela honum málið. Þeir treystu í blindni á heilbrigða skynsemi hans og skapfestu og grátbáðu hann að reyna að leysa þessa hvimleiðu klíku upp. Þeim til mikils léttis tók Hsi málið að sér. Hann hélt því fyrir sig hvaða brögðum hann hygðist beita og nágrannar hans létu sér nægja að spyrja engra spurninga.

Þegar kom að því að skipuleggja kaupstefnuna fór Hsi í kyrrþey niður í nágrannabæinn og tók sæti í stjórnarnefndinni. Sem fræðimaður og í hópi þess fólks sem taldist heldri menn héraðsins átti hann rétt á að láta til sín taka í málinu, þótt fram að þessu hefði verið gengið fram hjá honum. Nú sagði hann einfaldlega: „Meirihluti sveita- og þorpsbúa hefur beðið mig að taka að mér undirbúning kaupstefnunnar í ár og ég er hingað kominn til að stjórna henni.“ Kúgararnir urðu gjörsamlega orðlausir og í fátinu komu þeir sér ekki saman um nein sameiginleg viðbrögð. Þetta kom þeim svo í opna skjöldu! Hsi stýrði öllu saman af miklum myndarskap og skapgerð hans og óttaleysi var slíkt að enginn þorði að rísa gegn honum. Hann fylgdi öllu eftir, eflaust af talsverðri frekju og með býsna stóryrtu máli, en skipulagið sem hann kom á var sanngjarnt gagnvart báðum aðilum. Sveitafólkið tók þessu fagnandi en bæjarbúar héldu að sér höndum og biðu færis. „Yfirgangsmennirnir“ og fylgismenn þeirra voru þess albúnir, þegar kaupstefnan hæfist, að gera vopnaða árás og hrinda andstæðingum sínum af velli. Hsi hafði gengið djarflega í greni ljónsins en allar líkur voru á að hann myndi gjalda fyrir það með lífi sínu.

Í millitíðinni hafði fræðimaðurinn hins vegar lagt lokahönd á ráðstafanir sínar. Hann hafði skrifað vinum sínum á fjarlægum slóðum bréf og fengið viðhlítandi svör. Kaupstefnan hófst með mikilli ólgu, en einmitt á ögurstundu birtist skyndilega tuttugu manna hópur á svæðinu, allt ókunnugir menn og vopnaðir sverðum.

„Nú,“ sagði Hsi, „og hvaðan eruð þið að koma?“ „Við fréttum,“ var svarað, „að þú ættir kannski í einhverjum vandræðum hérna og litum bara við til að líta eftir þér.“

„Hvílíkt og annað eins!“ hrópaði fræðimaðurinn upp yfir sig og gerði sér vel upp undrun, „hér er enginn sem dytti í hug að gera okkur mein!“

Skömmu síðar kom annar flokkur í bæinn, og svo enn annar, allir með sömu söguna sem barst út eins og eldur í sinu:

„Okkur barst til eyrna að hér væru illviljaðir menn á ferli sem kynnu að valda vandræðum, svo að við ákváðum að koma og vernda þig.“

Að lokum voru ekki færri en hundrað menn, allir vopnaðir og vel á verði, dreifðir um bæinn til að gæta hagsmuna Hsi. Þessi óvænta og ógnvekjandi stefna sem málið hafði tekið skaut yfirgangsmönnunum slíkan skelk í bringu að þeir drógu sig nánast alveg í hlé. Kaupstefnan fór vel fram og samkomulag tókst við bæjarbúa sem tryggði óhlutdræga aðkomu allrar sýslunnar að stjórninni. Þegar hættan var liðin hjá hurfu vopnaðir stuðningsmenn Hsi af vettvangi með jafn dularfullum hætti og þeir höfðu birst og æsingurinn datt niður. Í þessu fólst einmitt stjórnkænska hans. Hefði hann notað heimamenn hefði gremjan kraumað áfram um ófyrirséðan tíma og enn verri vandræði getað hlotist af. Á þennan hátt og með öðrum svipuðum ráðum gat hann í sífellu orðið nágrönnum sínum að liði um leið og hann jók sinn eigin orðstír.

Er tímar liðu fram fékk Hsi ærin verkefni sem óformlegur málafærslumaður við dómstólana. Það er mikil list í Kína að kunna að setja saman gott bænarskjal og áhyggjufullir skjólstæðingar borga vel fyrir slíka vinnu. Engin löggilt stétt lögfræðinga er til í Kína, rétt eins og þar eru engir menntaðir læknar. Hver sá sem er snarráður og býr yfir nokkrum lærdómi getur aflað sér tekna með þessum hætti. Hsi vegnaði betur en flestum öðrum og nafn hans varð þekkt um alla sveitina. Samt var hann ekki hamingjusamur; hann fann engan frið. Engin lítil börn komu í heiminn til að gleðja heimili hans. Og það sem verst var af öllu: þegar hann var enn mjög ungur maður veiktist eiginkonan sem hann elskaði og lést.