Heimahérað hans

Hsi hafði verið ópíumreykingamaður í um tíu ár þegar þeir atburðir tóku að gerast sem áttu ekki aðeins eftir að breyta allri framtíð hans, heldur einnig örlögum hins mikla héraðs þar sem hann bjó. Allt fram til þessa tíma (1875) hafði Shan-si verið algerlega einangrað frá öllum samskiptum við hinn vestræna heim, en nú var héraðið í þann mund að verða vettvangur harmleiks sem átti eftir að vekja athygli allra siðmenntaðra þjóða, og endanleg afleiðing hans varð þó sú að fræðimaðurinn sem reykti ópíum og margir aðrir í sömu sporum hlutu frelsun og viðreisn.

Fimmtán ár voru nú liðin frá lokum síðara stríðs okkar við Kína – á þeim árum hafði ópíumfíknin breiðst ört út og lagt hina gömlu skipan mála í rúst. Shan-si hafði stöðugt hnignað og var illa búið undir þá ógæfu sem var í þann mund að ríða yfir.

Til að gera sér fulla grein fyrir eyðileggingunni af völdum hinnar miklu hungursneyðar sem í vændum var þarf að þekkja nokkuð til eðlis og auðlinda héraðsins og þeirrar einstöku hagsældar sem þar ríkti áður. Slíkur útúrdúr hlýtur enn frekar að fyrirgefast einmitt núna, vegna þess sérstaka áhuga sem beinist að öllu svæðinu í ljósi þess hættuástands sem nú ríkir í Kína.

Nú síðasta árið eða tvö hafa augu hins siðmenntaða heims enn á ný beinst að Shan-si og mannkynið hefur hryllt við þeim hryllingsverkum sem þar hafa verið unnin. Þegar „Boxara“-óeirðirnar brutust út í Shan-tung kröfðust Evrópuveldin þess að landstjóra héraðsins, Yü Hsien, sem hafði opinberlega alið hreyfinguna upp og stutt hana, yrði vikið úr embætti og hann lækkaður í tign. Við þeirri kröfu var orðið og engan óraði fyrir því sem á eftir fór. Fáeinum vikum síðar var sami embættismaður skipaður landstjóri í nágrannahéraðinu Shan-si, en þar voru tugir kristniboða og mörg hundruð kristinna Kínverja. Fullur haturs í garð útlendinga tók Yü Hsien við hinu nýja embætti sínu. Í kjölfarið fylgdi ógnarstjórn sem sennilega mun aldrei upplýsast að fullu í öllum sínum smáatriðum. Frá hverri kristniboðsstöðinni á fætur annarri berast fregnir af morðum á kristniboðum og innfæddum trúskiptingum, sem framin voru af hrottalegri grimmd, og frá höfuðborginni T'ai-yuan berast fréttir af fjöldamorði sem jafnast nánast á við síðustu hryllingsstundirnar í Cawnpore. Undir umsjón Yü Hsien sjálfs voru yfir fimmtíu útlendingar, aðallega kristniboðar, fluttir í fylgd í embættisbústað hans, þar sem þeir áttu von á vernd og öryggi en voru þess í stað afhentir „Boxurunum“ og allir sem einn höggnir niður með sverði – karlar, konur og lítil börn.* Á sama tíma eru svipuð grimmdarverk framin nyrst í héraðinu, þar sem keisaraynjan hefur slegið upp hirð sinni á flóttanum.* Þetta er sannkölluð ógnarstjórn og henni er ekki lokið enn.

* Þann 9. júlí 1900.

* Í borginni Ta-tong, þar sem fjöldi kristniboða, börn þeirra og innfæddir kristnir menn hafa nýverið verið myrt.

En snemma á áttunda áratugnum var Shan-si enn óþekkt umheiminum. Að sunnanverðu lokaði hið straumharða Gulafljót héraðið af og í austri risu háir fjallgarðar, svo að þær fimmtán til tuttugu milljónir manna sem þar bjuggu höfðu lítil sem engin samskipti við útlendinga. Nokkrir jesúítaprestar höfðu sest að í höfuðborginni og kristniboðar úr röðum mótmælenda höfðu farið í einn könnunarleiðangur um héraðið.*

Shan-si er sex hundruð mílur á lengd og um þrjú hundruð á breidd, og því stærra en allt England. Þetta er fagurt og frjósamt hérað, og í stórum dráttum skiptist það í víðáttumiklar sléttur í norðri og suðri, umkringdar fjöllum, með hásléttu á milli, og hvarvetna er landið auðugt af víðáttumiklum lössjarðvegi. Svo virðist sem stór vötn eða innhöf hafi fyrir óralöngu þakið stóra hluta héraðsins, og í þau barst sandkennt set úr Gulafljóti sem á ótal öldum myndaði þessi merkilegu jarðlög. Löss er léttur og gljúpur jarðvegur, laus í sér, brúngulur á lit og með þá sérkennilegu eiginleika að klofna lóðrétt. Hann liggur í lögum, hvert ofan á öðru, jafnt á hásléttum sem láglendi, og nær stundum meira en þúsund feta dýpi. Jarðvegurinn er ákaflega frjósamur og gefur af sér ríkulega uppskeru án áburðar og með lítilli fyrirhöfn. En þar sem hann er svo gljúpur þarf hann meiri raka en leirjarðvegur og lætur því fyrstur á sjá í þurrkum. Stallamyndanir í jarðveginum ljá landslaginu sérstætt og fallegt yfirbragð, þar sem hver hjallinn rís upp af öðrum með þverhníptum klettaveggjum og djúpum, þröngum giljum. Vegir og lækir grafa sig djúpt niður í þennan lausa jarðveg og liggja oft eitt til tvö hundruð fetum neðar en landið í kring. Þar sem klettaveggirnir eru aðgengilegir og fjarri ágangi straumvatns nýtir fólk sér þessa lóðréttu hjalla til að grafa út hentuga híbýlahella, sem það tekur langt fram yfir venjuleg hús. Stundum eru heilu þorpin gerð með þessum hætti og setja fallegan svip á umhverfið. Göngin liggja inn í hamarinn, hlið við hlið, og opnast hvert inn í annað að innanverðu, en framhliðin er hlaðin úr múrsteinum, stundum klædd höggnum steini, og prýdd fallegum bogadregnum dyrum og gluggum. Sum þessara hellishúsa eru mjög rúmgóð og á nokkrum hæðum, og þau eru þá grafin inn í stalla sem liggja hver upp af öðrum og er gengið upp að þeim eftir þrepum sem höggvin eru í klettavegginn.

* Alla söguna af þessum kristniboðum er að finna í Martyred Missionaries of the China Inland Mission, eftir Marshall Broomhall, sem gefin er út hjá Morgan and Scott, London.

* Dr. Alexander Williamson og séra Jonathan Lees, sem virðast hafa verið fyrstu kristniboðarnir úr röðum mótmælenda til að heimsækja Shan-si. Ef farnar hafa verið eldri brautryðjendaferðir þangað kynni höfundur vel að meta upplýsingar um þær.

Af frásögninni sem dr. Williamson birti af þessari brautryðjendaferð kristniboðanna, sem nefnd var hér að ofan, fáum við að kynnast þeim mikla blóma sem ríkti í Shan-si þegar hann og ferðafélagi hans fóru þar um skömmu fyrir 1870. Þegar ferðalangarnir héldu leiðar sinnar hrifust þeir mjög af gnægð og fjölbreytni náttúruauðlinda á svæðinu. Verðmætar nytjaplöntur döfnuðu í dölunum og í fjöllunum var að finna heitar laugar og eðalmálma; gnótt var af kolum og járni í hæsta gæðaflokki, og einnig fannst þar kopar, tin, leir til leirkerasmíða, hvítur marmari, bergkristall, raf, agat, lasúrsteinn, rúbínar og aðrir gimsteinar. Hálfsölt vötn nærri Gulafljóti gáfu af sér ríkulegt magn af salti, og vel ræktaðir garðar færðu fólki gnægð ávaxta og grænmetis, þar á meðal spínat, rauðrófur, sellerí, salat, tómata, gúrkur og alls kyns melónur.

Fjöldi fjölmennra borga var á víð og dreif um slétturnar og dr. Williamson segir að þorpin hafi verið svo mörg að hann hafi oft séð allt að tuttugu í einu. Glæsileg og vel byggð húsin vöktu aðdáun hans: „stór og háreist íbúðarhús með víggirtum múrum sem líta út fyrir að geta staðist umsátur.“ Hann sá að þau voru oft prýdd fögrum, ferhyrndum turnum með brjóstvirki, fimmtíu til sextíu feta háum. Þegar þeir sáust innan um trén eða í miðju þorpi minntu þeir hann svo mjög á sveitakirkjurnar heima að það hefði varla komið honum á óvart að heyra klukkurnar hringja glaðværri hringingu.

Efnað og vel klætt fólkið vakti einnig athygli hans. Hann tók eftir því að þar var færra um lærða menn og minna um ytri fágun en í suðurhéruðunum, en íbúar Shan-si komu honum fyrir sjónir sem hraustara og sterkara fólk, fullt af framtakssemi og með einstakt viðskiptavit. Þeir héldu í verslunarferðir sínar norður til Mongólíu og í suðvestur allt til Tíbets – glöggir, útsjónarsamir og farsælir.

Hann veitti því einnig athygli að fólkið var hjátrúarfullra en gengur og gerist. Hver borg og hvert þorp átti sína pagóðu við suðausturhorn múrsins til verndar gegn illum áhrifum, og hann rakst á mörg ævagömul tré sem nutu trúarlegrar tilbeiðslu. Rétt fyrir utan höfuðborg héraðsins, „hina stóru og tignarlegu borg T'ai-yuan með sín átta borgarhlið og glæsilegu turna“, fann hann eitt slíkt tré: fagra akasíu sem stóð við vegarbrúnina. Tré þetta, sem talið var meira en þúsund ára gamalt, var víðfrægt fyrir lækningamátt sinn, og blekkt fólk ferðaðist hundruð mílna til að tilbiðja og bera fram bænir sínar í skugga þess. Altari hafði verið reist framan við kræklóttan, gamlan stofninn fyrir reykelsisker og kertastjaka, rétt eins og frammi fyrir skurðgoði í musteri, og hver einasti lausi blettur á stofni og greinum var þakinn heitstöflum, fánum og borðum með áletrunum sem tjáðu þakklæti eða bæn. Á mörgum þeirra stóðu þessi orð stórum svörtum stöfum á rauðum grunni: „Ef þú biður (hér) verður þú vissulega bænheyrður.“

En þótt ferðalangarnir færu um héraðið þvert og endilangt fundu þeir hvorki kristniboðsstarf í gangi né nokkurn lítinn hóp trúaðra sem kom saman í nafni Krists. Fólkið var „í öllu of hjátrúarfullt“ og átti sín ótal musteri, ölturu og helgidóma, sína skara af prestum og nunnum og sína særingamenn, bæði karla og konur, í nánast hverju þorpi. En boðbera fagnaðarerindisins áttu þeir enga. Engir kristniboðar voru komnir til að búa í þessum fjölmennu bæjum og borgum; engar helgar ritningar eða smárit rötuðu inn á heimili fólksins; engir innfæddir hirðar eða prédikarar útbreiddu fagnaðartíðindin um kærleika frelsarans meðal landa sinna.

Ferðalangarnir hryggðust einnig við að sjá hversu útbreidd ræktun og neysla ópíums var orðin þegar á þeim tíma. Aðeins fáein ár voru liðin síðan England hafði knúið Kína til að undirrita samninginn sem lögleiddi þessa hötuðu verslun, en nú þegar var Shan-si, líkt og önnur auðugustu héruðin inni í landinu, fallið fyrir þeirri freistingu að rækta svo arðbæra jurt. Besta ræktarlandið var í ákafa lagt undir valmúaræktun, því að ópíum gaf alls staðar af sér fimmfalt hærra verð á hverja ekru en hveiti. Með trega komust kristniboðarnir að því að bölvun heimalands þeirra var komin á undan þeim. „Ópíumreykingar,“ skrifa þeir, „breiðast út eins og skætt smit um allar stéttir þjóðfélagsins og leggja sterka menn að velli.“

Dökkur skuggi var þegar farinn að færast yfir fagra akra Shan-si. Aðeins fimmtán árum áður (1853) höfðu ofstækisfullir uppreisnarmenn T'ai-p'ing-hreyfingarinnar farið ránshendi um héraðið, lagt margar borgir í rúst og eyðilagt fornar og fagrar hallir og musteri, og brátt átti enn fremur eftir að ríða yfir það hungursneyð sem var skelfilegri en nokkurt stríð, einhverjar hræðilegustu hörmungar sem heimurinn hefur nokkurn tíma þekkt; en verri, miklu verri en stríð og hungursneyð til samans var þó hin banvæna ópíumfíkn sem nú herti tök sín á fólkinu og dró jafnt ríka sem fátæka, háa sem lága, karla sem konur niður í svaðið. Dauðateygjur hungursneyðarinnar, gnýrinn og manndráp vígvallarins líða hjá. Þótt slíkt sé ósegjanlega skelfilegt á meðan á því stendur verður það komandi kynslóðum aðeins martröð úr fortíðinni. En þjáningar og niðurlæging ópíumþrælsins lifa áfram, og þær elta hann ekki aðeins miskunnarlaust fram á síðasta andardrátt, heldur ganga þær í banvænum arfi frá föður til sonar – eitur og sótt í sjálfu lífblóði þjóðarinnar, sem rís úr ösku einnar uppétinnar og sundurtættrar kynslóðar til að eiga sér auðvelda bráð í máttvana og siðspilltum afkomendum hennar.

Tvisvar á ferð sinni fóru kristniboðarnir skammt fram hjá heimilinu þar sem Hsi fræðimaður bjó. En þótt koma þeirra vekti ekki litla eftirvæntingu var heilsa hans á þeim tíma of brotin og hann of langt leiddur sem ópíumreykingamaður til að gera nokkra tilraun til að hitta þá. Ferðalangarnir héldu því leiðar sinnar og grunaði síst hve nærri þeir höfðu verið manni sem Guð átti eftir að nota, ef til vill meira en nokkurn annan, til að útbreiða fagnaðarerindið um allan suðurhluta Shan-si.