Æskuheimili hans

Á fimmtánda ríkisári Tau-kuang keisara, rétt áður en Viktoría drottning tók við völdum, kom „litli fræðimaðurinn“ í heiminn á óðalsheimili forfeðranna við rætur fjallanna, og vakti fæðing hans mikinn fögnuð. Hann var af góðum ættum og fæddist inn í fjölskyldu sem bjó við meiri efni og menningu en gengur og gerist. Bæði faðir hans og afi voru lærðir menn, og þeir höfðu byggt upp auð fjölskyldunnar með því að fara vel með eignir sínar og rækja opinber störf af alúð. Um nokkurra kynslóða skeið höfðu ættmenn hans einkum lagt fyrir sig lækningar, og dýrmætar lyfjauppskriftir höfðu safnast saman og gengið í arf frá föður til sonar, og hóf hver um sig störf á þessum góða og trausta grunni.* Á þeim tíma sem hér segir frá var ættfaðirinn þekktur og virtur um alla sveitina, enda hafði hann lagt mikið af mörkum til að efla menntun og læknislist. Hann var rækinn við foreldra sína og örlátur bróðir, og því var vel við hæfi að honum skyldu hlotnast fjórir synir sem gætu heiðrað minningu hans og líkst honum að mannkostum.

* Læknisstarfið gengur yfirleitt í arf í Kína. Engin sérstök menntun er nauðsynleg, þar sem hvorki er krafist prófa né lærdómsgráða. Engir innlendir læknaskólar eru til.

Þegar drengirnir uxu úr grasi lofuðu þeir allir góðu um hæfileika, og Hsi fékk að njóta þeirrar ánægju að sjá þá ljúka æðra námi með óvenjugóðum árangri. Sá elsti aflaði ættinni virðingar með því að hljóta háa lærdómsgráðu, og sá annar og þriðji í röðinni luku fyrstu lærdómsgráðu sinni með ágætum.

Á meðan gaf allt til kynna að yngsti bróðirinn, sem þessi saga fjallar einkum um, myndi feta í fótspor þeirra. Hann var glaðvær og skýr lítill snáði, þótt hann væri stundum alvörugefinn miðað við aldur. Jafnvel í frumbernsku leituðu undarlegar spurningar á hann, og óttinn við dauðann varpaði skugga ráðgátu og skelfingar á framtíðina. Enginn vissi af því. Börn tala ekki um slíka hluti. En langt í burtu í löndum þar sem fólk er heiðið, alveg eins og heima hjá okkur, heilabrotast litlir hugir í trega um hinar stóru spurningar tilverunnar og lítil hjörtu þjást í sárri þögn. Fullorðna fólkið gleymir þessu eða skilur það ekki. Kannski er það þess vegna sem lítil börn laðast oft að Frelsaranum af svo mikilli elsku. Hann talar til hjartna þeirra og skilur þau jafnvel betur en móðir. Hvílík dýpt býr ekki í orðum Hans: „Slíkra er himnaríki.“ (þar sem Himinninn ríkir).

En Hsi litli vissi ekkert um Vin barnanna. Hvorki hann né nokkur úr fólki hans hafði nokkru sinni heyrt um kærleika Frelsarans. Enginn kristniboði var í öllu hinu víðáttumikla héraði í Norður-Kína þar sem þau bjuggu. Eina gjöfin sem hafði borist þeim frá fjarlægum kristnum löndum var „óþverri útlendu djöflanna“, hið skæða ópíum.

Stundum á sólríkum dögum fór drengurinn með bræðrum sínum upp í drungalega hofið í fjöllunum nærri heimili sínu. Þeir yfirgáfu fjölmenna sléttuna og gengu yfir ávalar hæðirnar sem voru þaktar hveiti og byggi, eða bómull, hampi og maís að hausti til. Litlu ofar taka hrjúfari híbýli við af þorpsbæjunum. Hellar eru nýttir sem íbúðarhús, og þar sem þá er ekki að finna eru göng grafin inn í sjálfa fjallshlíðina, svo að heilu smáþorpin kúra í skjóli undir klettabeltunum. Í fimm þúsund feta hæð yfir sjávarmáli er komið upp á fjallshrygginn, og þar á einmanalegum tindi horfir gamla, gráa hofið yfir landið fyrir neðan.

Langt fyrir neðan, mitt á meðal akra og aldingarða, lá heimili feðra hans, og enginn staður var nærri því eins fagur í áköfum augum barnsins. Handan við það teygði sléttan sig, stráð bæjum og þorpum; bugðótt áin veitti henni vatn og múrgirt borgin P'ing-yang stóð vörð um hana. Þetta var undursamlega frjósamt land, óskipt af girðingum eða limgerðum, og landslagið líktist einum stórum lystigarði eins langt og augað eygði. Á sumrin skartaði það gnægð af gullnu korni innan um skæra valmúaakra,* eða þyrpingum af blómskrýddum ávaxtatrjám og dekkra laufþaki þar sem húsin stóðu; á haustin klæddist það gróðri á nýjan leik: allt frá skriðulum jarðhnetu- og sætkartöflujurtum upp í breiðlaufga tóbaksplöntuna, hvíta ló og fagurt lauf bómullarinnar, rauða leggi og fjaðurlétt blóm bókhveitisins, og hávaxin hirsiöxin sem svignuðu í mildri birtunni.

Nokkrum árum síðar, þegar Hsi hafði lagt bernskuna að baki, átti hann eftir að finna nýjan og dýpri töfraljóma í þessari fögru sýn. Því að þarna lá ekki aðeins heimili feðra hans heldur sjálf vagga hinnar fornu þjóðar hans. Langt aftur í árdaga sögunnar hafði þessi frjósami og friðsæli dalur verið fæðingarstaður elstu menningar Kína. Þar höfðu hinir frægu þjóðhöfðingjar Yao og Shun reist höfuðborg sína meira en öld fyrir fæðingu Abrahams og unnið hug og hjörtu allra með mildri stjórn sinni. Þar samdi Kao, Lýkúrgos Kína, lögbók sína og setti þau lög sem í breyttri mynd gilda enn hjá þjóðinni. Á þeim löngu liðnu tímum blómstraði akuryrkja um alla sléttuna, trúarlíf og menntun stóðu föstum fótum og góð stjórnsýsla tryggði allsherjarfrið. Íbúar héraðsins halda enn á lofti þeirri arfsögn að „á hinum góðu, gömlu dögum Yao og Shun hafi enginn sett slagbrand fyrir dyr sínar á nóttunni, því þjófar og ræningjar þekktust ekki“; og ef ferðamaður missti eitthvað af eigum sínum við vegarbrúnina taldi fyrsti vegfarandinn sem átti leið hjá það skyldu sína að standa vörð um hinn týnda hlut, og hann gætti hans þar til næsti maður kom og tók við gæslunni, og þannig skiptust menn á uns eigandinn sneri aftur og fann eigur sínar óhreyfðar. Enn má sjá menjar þessara frægu tíma í hofunum sem helguð eru löggjafanum forna, Kao, og keisurunum Yao og Shun, sem nú eru dýrkaðir sem guðir. Á komandi árum átti ungi Kínverjinn oft eftir að ganga fullur aðdáunar um þessa víðu hofgarða og tignarlegu sali, þar sem hann rifjaði upp minninguna um þessa glæstu fortíð og einnig nýrri tíma, þegar bókmenntir og lærdómur blómstruðu í Shan-si á dögum Ming-keisaraættarinnar* og borgir héraðsins voru miðstöðvar auðs og frægðar.

* Ópíum er mikið ræktað í Shan-si.

En um allt þetta vissi barnið ekkert enn þá. Þegar hann klifraði upp á fjallið þótti honum gamla, drungalega hofið á tindi þess mun áhugaverðara en sögulegar minjar sléttunnar. Ekki var laust við óttablandna lotningu þegar hann gekk inn um voldugt hliðið, þar sem herskáir guðir stóðu vörð, og fór hljóður í gegnum dimma salina þar sem snoðklipptir prestar kyrjuðu óskiljanlegar bænir sínar undir tregafullri tónlist. Reykelsisilmur lá í þungu loftinu. Lágir tónar djúpraddaðrar klukku eða hvellur hljómur málmgjallar bergmáluðu um dimma og rykfallna salina. Andstyggileg skurðgoð störðu illilega á hann til beggja hliða, á meðan svipbrigðalaust andlit Búdda í miðjunni horfði út í tómið. Drengnum varð kalt og órótt innanbrjósts, svo að hann flýtti sér brátt út í sólskinið, feginn að komast aftur heim í hlýjuna og einfaldleikann.

* Ming-keisararnir ríktu rétt á undan núverandi Ts'ing-keisaraætt, sem hefur verið við völd í meira en tvö hundruð og fimmtíu ár.

Hversu ógnvekjandi sem hofið uppi í fjöllunum var, þá voru þó forgarðar og súlnagöng borgarguðsins enn hryllilegri, með skelfilegum myndum sínum af kvölunum í helvíti búddista. Þar í djúpum veggskotum stóðu átján þyrpingar af skærlitum líkneskjum sem skutu ósegjanlegum skelk í barnslegt hjarta hans. Refsingarnar sem þar voru sýndar voru hryllilegri en orð fá lýst, og á sumum af þeim myndum sem síst voru viðbjóðslegar mátti sjá fórnarlömb hengd upp á fótunum og fláð lifandi, eða þá marin í mortéli, söguð í sundur, étin af hundum eða soðin í olíu. Svipurinn á andlitunum var grófgerður en raunverulegur og svo kvalafullur að hann greyptist í huga barnsins, og drengurinn fór síðan heim og upplifði þetta allt aftur í martröðum sínum, án þess að efast nokkra stund um að slík örlög biðu hans í hinu óþekkta myrkri ráðgátu og skelfingar handan grafarinnar.

Stundum á sumarkvöldum reikaði litli drengurinn burt einn síns liðs, hugleiddi óleystar gátur sínar og rýndi tárvotum augum upp í stjörnubjartan og þögulan blámann. Hann var aðeins átta ára gamall þegar hann spurði sjálfan sig: „Hvaða gagn er að því að lifa í þessum heimi? Menn finna ekkert gott. Og hvað tekur við að lokum?“

Hann fann óljóst með sjálfum sér að hann átti sál sem Himinninn hafði gefið honum, og með vonlausri sorg barnsins sneri hann sér undan og grét, því að hann vissi enga leið til að komast undan lífinu hér og lífinu sem kemur.

En í hópi annarra drengja var hann yfirleitt fullur af lífi og fjöri. Skarpar gáfur hans og skapfesta gerðu hann að uppáhaldssyni föður síns. Þótt eldri bræður hans væru afbrýðisamir voru þeir stoltir af hæfileikum hans og hvöttu hann til að leggja hart að sér við námið í skólanum.

„Þú getur öðlast auð og frægð,“ sögðu þeir, „og orðið mikill embættismaður að lokum.“

„Hvaða gagn er svo sem að því að vera embættismaður?“ hugsaði barnið þegar það var eitt. „Fyrr eða síðar verður maður að deyja.“

Hann gekk þó í skóla og lagði hart að sér til að ná lærdómsgráðu sinni. En á kyrrlátum stundum sneri þessi ósagði ótti alltaf aftur. Ekkert gat bægt honum frá. Hann óx aðeins eftir því sem drengurinn stækkaði.

Á sama tíma, handan fjarlægra hafa í enskri dómkirkjuborg, var annað barn að alast upp í kristilegu menningarumhverfi. Á meðan Hsi litli grét yfir ósvöruðum spurningum sínum, lærði þessi drengur, sem var fimm árum yngri en hann, við kné móður sinnar hinn djúpa en þó einfalda Sannleika – hina guðdómlegu lausn á ráðgátum lífsins. Rúmum þrjátíu árum síðar áttu leiðir þeirra tveggja eftir að liggja saman fyrir tilverknað ósýnilegrar handar. Í hinni múrgirtu kínversku borg átti Hsi, hinn stolti fræðimaður sem reykti ópíum, loks eftir að horfa í andlit Davids Hill, heilags manns og kristniboða – andlit sem ætíð geislaði svo skært af ljósi og kærleika Guðs. Ekki enn, ekki fyrr en eftir mörg, löng og ströng ár. En vissulega var Guð þegar á þeirri stundu að búa út Sitt eigið svar við ómeðvituðu neyðarópi barnsins.