Koma litla fræðimannsins

Mikil eftirvænting og spenna var í Vestur-Chang-þorpinu þennan sólríka haustdag. Eitthvað hafði gerst sem kallaði fram bros og hamingjuóskir, og fólk sagði hvert við annað: „Hefurðu heyrt gleðitíðindin? Mikil er gæfa gamla mannsins, Hsi kennara!“

Ekki var það vegna þess að Hsi hefði unnið málaferli eða erft auðæfi, og ekki heldur að hann hefði hlotið háa lærdómsgráðu á nýlegu prófi eða fengið opinbert embætti. Á ytra borði voru hagir hans óbreyttir, en þó var hann stoltari á þessari stundu en nokkru sinni fyrr á ævinni. Hafði forsjónin ekki fært honum fjórða soninn þennan dag! Hvílík dyggð og hvílíkir verðleikar voru hans! Heiður hans í ellinni og huggun á ævikvöldinu voru nú tryggð; og það sem enn meira var um vert: nú var fyllilega séð fyrir þörfum hans eftir dauðann og tryggt að komandi kynslóðir myndu dýrka minningu hans. Einn sonur, eða jafnvel tveir, gætu dáið eða reynst óhlýðnir foreldrum sínum, en að eiga fjóra syni var öryggi sem sannarlega var öfundarvert. Þegar nágrannarnir mættu þessum gæfusama manni höfðu þeir því hátt um hamingjuóskir sínar og blessunarorð, og fréttirnar af því bárust meira að segja inn í innri vistarverurnar við aftari húsagarðinn á heimili Hsi, þar sem konurnar söfnuðust saman í kringum litla ókunna gestinn.

Enginn kom þó að vitja móðurinnar, að sjálfsögðu. Slíkt hefði ekki þótt góðir siðir og engin kona vildi heldur hætta á þá ógæfu sem af því kynni að hljótast. Í heilan mánuð mátti hún enga gesti fá og ekki voga sér inn fyrir dyr hjá nokkrum nágranna. En engu að síður vissi hún að allar konur í þorpinu öfunduðu hana af gæfu hennar, og að hlýhugur og aðdáun myndu fylgja henni þegar hún færi með fórnir sínar í musterið til að færa þakkir fyrir drenginn sinn.

Á meðan gat hún vel unað við fallegu og nytsamlegu gjafirnar sem „litli fræðimaðurinn“ fékk daglega: meðal þeirra voru skærlitir silkibútar í barnaföt, heillagripir og verndargripir, silfurskraut, fallega útsaumaðir flauelsskór og skrautleg höfuðföt úr satíni með undursamlegu sniði, prýdd fiðrildum sem titruðu, leðurblökum, drekum eða tígrisdýrum eftir atvikum. Fæðing barnsins, bæði dagur og stund, var nákvæmlega skráð, því undir því var komið hvernig staðið yrði að trúlofun hans, hvenær sem til hennar yrði stofnað. Síðan var litla höfuðið rakað allt saman og þá var hann tilbúinn fyrir fyrsta stórviðburð ævi sinnar: veisluna til heiðurs því að hann væri orðinn mánaðargamall.

Við þetta heillaríka tækifæri safnast vinir og ættingjar saman í stórum hópum. Móðirin tekur á móti kvenkyns gestum sínum í aftari hluta hússins, en faðirinn og eldri synirnir taka á móti vinum sínum í gestasalnum við fremri húsagarðinn. Færðar eru gjafir og fluttar hamingjuóskir, og litli ókunni gesturinn fær nafn – „mjólkurnafnið“ – sem hann verður kallaður fyrstu æviárin. Hann er klæddur í öll sín skrautlegu föt og allir kjassa hann og dást að honum.

Hve gerólíkar eru móttökurnar þegar lítil stúlka fæðist! Koma hennar vekur ekkert nema sársauka og vonbrigði. Vinir og nágrannar tala opinskátt um ólánið, einkum ef ein eða fleiri dætur eru þegar í fjölskyldunni. Við foreldrana er ekkert sagt, engar hamingjuóskir fluttar og engar gjafir gefnar. Óvelkomið og óelskað, nema í hjarta sinnar vesalings móður, tekur þetta litla líf allt of oft enda við fyrsta andardrátt; og sé því þyrmt bíður þess mikil hjartasorg og þjáning. Drengir eru dekraðir og látið eftir þeim, þeim er gefið það besta af öllu, þeir eru menntaðir og séð fyrir þeim á kostnað annarra í fjölskyldunni. Stúlka verður hins vegar að þræla og þjóna, láta hunsa sig og kúga, og er svo gift burt eins fljótt og auðið er. Hún er trúlofuð snemma og eftir það er litið svo á að hún tilheyri annarri ætt. Tíma og fé sem varið er til hennar er augljóslega á glæ kastað! Hver væri svo heimskur að mennta barn annars manns? Vissulega eru til undantekningar, en þetta er almenna reglan, studd málsháttum og lýst í verkum hinna fornu rithöfunda. Því þetta viðhorf er engan veginn nein nýlunda. Fyrir meira en tvö þúsund árum var almenningsálitið þegar mótað í þessu efni. Allt aftur árið 825 f.Kr. lýsir eitt kraftmikið kvæði hugsunarhætti þjóðarinnar á þessa leið:

Og svo skal vera, þegar synir fæðast, að þeir skulu lagðir í rekkju til svefns og hvíldar; í víðar, síðar skikkjur skulu þeir einnig klæddir, og veldissprotar verða þeim gefnir að leikföngum, og þegar þeir gráta, hvílíkur söngur í því hljóði! Þeir munu enn skrýðast hinum glæstu skarlatssvuntum og verða konungar og furstar landsins.

Og svo skal vera, þegar dætur fæðast, að þær skulu lagðar til svefns á jörðina; í grófustu reifar skal líkami þeirra vafinn, og þakskífur skulu vera leikföng þeirra. Þeirra hlutskipti verður að skipta sér hvorki af réttu né röngu, heldur sinna því einu að sjá heimilinu fyrir mat og drykk og valda foreldrum sínum engum áhyggjum.

Öllu sem viðkemur drengnum er sinnt af mikilli gleði og athygli. Fylgst er með gráti hans og hreyfingum og tekið eftir þeim sem vísbendingum um framtíðarskapgerð hans. Hann er hvattur til að vera grimmur og ráðríkur og honum er snemma kennt að heimta sitt fram. Á fyrsta afmælisdegi hans setur faðirinn barnið oft í stóra, grunna körfu, raðar ýmsum hlutum í kringum hann og fylgist spenntur með því hvað hann grípur í. Penni, blekstykki, marmaraplata og pappírsarkir eru vísast höfð þar sem hann nær auðveldlega til; bók eða tvær, vog til að vega peninga og skærlit talnagrind til reikninga eru gjarnan lögð þar hjá, og líklega er einnig bætt við nytsamlegum hlutum eins og fetmáli, klippum, látúnsspegli eða kippu af koparpeningum. Talið er að ráða megi framtíðarskapgerð drengsins af því hvers konar hluti hann þrífur fyrst.

Um eins árs aldur ræður barnið algjörlega yfir móður sinni, sem verður í raun hlýðinn þræll þess. Ef hann kýs að fá brjóst verður hún að leggja frá sér hvaðeina sem hún er að gera. Ef hann vill láta bera sig fram og aftur um gólf þýðir ekkert fyrir hana að reyna að sitja kyrr, hversu mjög sem hana kann að verkja í litlu fæturna sína. „Ta puh tien-i“ – hann vill það ekki! – tekur fyrir frekari umræður. Sé hún í heimsókn hjá nágranna og barninu þóknast að fara heim verður hún að binda snöggan endi á heimsóknina til að þjóna hans hátign. Hann er aldrei agaður. Þvert á móti er allt gert til að gera hann yfirgangssaman og einþykkan. Um leið og hann getur talað er honum kennt að blóta og viðhafa hið klúrasta orðbragð, og foreldrarnir hlæja af ánægju þegar þeir sjá hann sýna ofsafengna bræði, eða það sem þeir kalla „morðóðan anda“.

Um leið og litli snáðinn getur hlaupið um óstuddur verður hann sjálfstæður, og frá þeim tíma þar til hann er sex eða sjö ára gamall fær hann mesta mögulega frelsi. Gert er ráð fyrir að skólaaginn muni að lokum temja hann. Sveitabörn lifa útivistarlífi og drengirnir finna sér að minnsta kosti nóg til dundurs. Í sumarhitanum leika þeir sér í tjörnum og skurðum, veiða fiska og búa til drullukökur eins og þá lystir. Þeir skemmta sér við að veiða grashoppur og engisprettur og þræða þær saman upp á löng, mjó reyrstrá. Þeir fljúga flugdrekum á réttum árstímum og fara út í hópum til að safna grasi og laufi til eldiviðar. Þeir tína kappsamlega eftirtíning á uppskerutímanum með öldungum sínum og leika sér glaðlega á þreskigólfunum á meðan þeir syngja barnagælur. Þeir flykkjast í leikhúsin og musterin og hafa unun af skrautlegum brúðkaupsgöngum og enn þá meira spennandi útförum. Á veturna hamla þung, bólstruð fötin svo mikilli hreyfingu; en þá gera þeir sér glaðan dag yfir hnetum og sælgæti og leika sér með fjaðrabolta, þar sem þeir sparka hælunum aftur fyrir sig og nota þá sem spaða, og einnig spila þeir fjárhættuspil upp á koparpeninga í líkingu við sér fremri menn og hlakka til þjóðhátíðarinnar um nýárið, þegar veisluhöld og skrautklæði eru í fyrirrúmi.

Með skólagöngunni hefst hins vegar nýtt tímabil. Litli sex eða sjö ára drengurinn á nú að hefja menntaferil sinn og leggja á brattann upp þá leið sem liggur til æðstu embætta landsins. Í Kína er aðeins ein leið til virðingar og frama, og það er hin stranga braut lærdómsins sem stendur öllum jafnt opin. Að vísu eru tilteknir hópar meðal lægstu stétta þjóðfélagsins – svo sem leikarar, böðlar og fangaverðir – en sonum þeirra er meinaður aðgangur að prófhöllinni allt fram í þriðja lið, vegna þess að „engum óskammfeilnum eða grimmum mönnum ætti að leyfast að fara með vald yfir samferðamönnum sínum“. En öllu heiðvirðu fólki af öllum stigum samfélagsins, hversu fátæklegur sem uppruni þess er, standa æðstu virðingarstöður og embættistekjur til boða. Hvert þorp hefur sinn skóla og hver fjölskylda þráir að úr hennar röðum komi fræðimaður. Gáfaðasti drengurinn er valinn til þessarar brautar, og foreldrar og bræður strita og spara til að hann geti helgað sig náminu, í þeirri von að hann hljóti lærdómsgráðu, verði þannig talinn í hópi aðalsmanna landsins og nái að lokum háum embættisframa.

Sjáum þá fyrir okkur undirbúninginn fyrir þessi tímamót. Á meðan konurnar eru önnum kafnar heima við að sauma skó og föt handa litla snáðanum leitar faðirinn ráða hjá stjörnuspámönnum til að velja heilladag fyrir upphaf skólagöngunnar. Vandlega er varast að velja dánar- eða greftrunardaga Konfúsíusar og annarra spekinga. Besti skólinn sem völ er á er valinn og mikið tillit tekið til skapgerðar kennarans. Pappírspeningar, reykelsisstangir og tvö rauð kerti eru höfð til reiðu fyrir fyrstu tilbeiðsluathöfnina til heiðurs guðdómi fræðimannanna. Klæddur í sitt fínasta púss gengur litli drengurinn okkar, sem stefnir á frægð og frama, fyrir meistara sinn, og hann er afar glæsilegur í rauðri skikkju, skærgrænni yfirhöfn, gulum buxum, fagurlega útsaumuðum skóm og með bláa húfu með skarlatsrauðum hnappi og skúf, nýrakaður um höfuðið og með snyrtilega fléttaða hárfléttu. Æðsta virðingarsessinn í skólastofunni skipar helgidómur Konfúsíusar – „kennara og fyrirmyndar allra alda“ – og frammi fyrir honum brennir litli fræðimaðurinn pappírspeninga sína, kveikir á kertunum og reykelsinu og fellur þrisvar fram á ásjónu sína. Síðan hneigir hann sig á sama hátt fyrir kennaranum og sest á litla kollinn sinn á bak við lúið borð.