Sem skólapiltur

Litli Kínverjinn okkar er genginn inn í musteri lærdómsins. Fram undan blasir við honum vegurinn langi. Þolinmóð og þrotlaus leit að þekkingu, strit og agi, sjálfsrækt og sjálfstilling – það virðist enginn endir á þessu í lífi konfúsísks fræðimanns! Slíkur fræðimaður verður ekki til á einum degi. Hann er afurð aldanna, holdgervingur alls þess besta og æðsta í lífi þjóðarinnar. Fjörutíu aldir horfa niður á hann. Hann er mótaður og innblásinn af vitrustu spekingum í fortíð lands síns og tilheyrir aðalsstétt landsins, stétt sem hefur um árþúsundir stjórnað fjórðungi mannkyns. Almenningur lítur upp til hans og æðstu embættismenn bera virðingu fyrir honum, sjálfur styður hann viturlegar ráðstafanir stjórnvalda eða rís gegn ofríki þeirra, og hann er sjálfstæður, ber virðingu fyrir sjálfum sér og er áhrifamikill – hinn menntaði maður er í senn styrkur og vegsemd „svartlokka þjóðarinnar“.*

Í fyrstu virðist óbrúanlegt bil á milli sex ára skóladrengsins okkar – með skrautlegu klæðin sín, óagaða lund og barnslegan huga – og hinnar háleitu konfúsísku hugsjónar um hinn göfuga mann sem vonast er til að hann nái. Hve margt hann á eftir að tileinka sér, bæði bóklega þekkingu og siðferðilegan þroska! Fyrst bíða hans óteljandi tákn tungumálsins sem hann þarf að kynnast, og hvert einasta þeirra er ólíkt öllum hinum og leggja þarf þau á minnið hvert fyrir sig, án hjálpar nokkurs stafrófs eða kerfisbundinna tengsla þeirra á milli. En þetta væri þó auðvelt verk í samanburði við það erfiði að læra að draga þau upp á blað. Það verkefni eitt og sér krefst þrotlausrar vinnu svo árum skiptir. Kostgæfni og þrautseigja eru nauðsynlegar, eins og litli fræðimaðurinn kemst fljótt að, og ekki skortir fyrirmyndirnar til að kveikja í honum metnaðinn.

* Li-min, kínverskt heiti sem þeir nota um sjálfa sig.

Hann lærir snemma að Konfúsíus og aðrar hetjur fornaldar stunduðu nám sitt af ákafa og hlífðu sér í engu við leitina að þekkingu. Þar sem þeir áttu engar bækur „skrifaði einn fræðin upp á sefstrá en annar á bambusrenninga“, og til að sigrast á þreytunni á nóttunni „batt einn höfuð sitt (á hárinu) við bjálka, en annar stakk sig í lærið með al“. Þegar þeir voru of fátækir til að hafa efni á lampa „las einn við ljós glóormsins og annar við endurskinið af snjónum“. „Þótt fjölskyldur þeirra væru fátækar gáfust þeir ekki upp á náminu. Einn bar eldiviðarknippi, en annar batt bækur sínar við kúahorn og las af festu á meðan hann vann daglegt strit sitt.“

Einnig eru nefnd dæmi um drengi sem öðluðust mikinn lærdóm á unga aldri, og önnur um hæfa menn sem slökuðu aldrei á erfiði sínu fram í elli og hlutu sinn æðsta heiður þegar þeir voru komnir yfir sjötugt.

Sjá Liang Han á hinum háa aldri, áttatíu og tveggja ára,

Í keisarahöllinni, í hópi margra fræðimanna, hlýtur sá fræðimaður fyrsta sætið!

Þessu áorkaði hann og allir töldu hann undramann: þið, ungu lesendur mínir, ættuð nú að einsetja ykkur að vera iðjusamir. Sá sem lærir í æsku að breyta viturlega mun á fullorðinsárum ná áhrifum hjá furstanum, verða fólkinu til gagns, gera nafn sitt víðfrægt, afla foreldrum sínum virðingar, varpa ljóma á forfeður sína og auðga afkomendur sína. Iðjusemi hefur gildi, en leikur skilar engum ávinningi. Verið ávallt á varðbergi! Neytið allra krafta!

Þannig leggur byrjandinn af stað út á hina ströngu braut, fullur einurðar og hugrekkis. Fyrsta merki lærdómsins hlotnast honum í nýju nafni. Barnanafnið er lagt til hliðar og kennarinn velur honum viðeigandi heiti, svo sem Vaxandi framfarir, Gengið inn í dyggðina, Efnilegt nám eða Stallur bókmenntanna.

Að því búnu fær hann í hendur sína fyrstu barnabók, hið fræga ÞRIGGJA TÁKNA KVER, sem er lítið og látlaust kver sem ritað var á dögum Játvarðar góða, en Kínverjar líta á það sem vegabréf inn í heima hins klassíska lærdóms. Í því er að finna frækorn sannleikans og þeirrar kenningar sem síðar er útfærð nánar í náminu. Litli fræðimaðurinn stendur með bókina í hendi fyrir framan borð kennarans. Hann þekkir ekki eitt einasta tákn, en í verkinu fyrir framan hann eru meira en fimm hundruð ólík tákn. Hver lína samanstendur af þremur táknum og í bókinni eru hundrað sjötíu og átta línur. Hún fjallar um eðli mannsins, þörfina á menntun og mikilvægi ræktar við foreldra og skyldna við bræður. Þá fylgir yfirlit yfir hinar ýmsu greinar fræðanna, reglur um námsskipan og skrá yfir þær bækur sem ná þarf tökum á. Gefið er stutt ágrip af sögu Kína ásamt lista yfir keisaraættirnar, og kverinu lýkur á frásögnum úr lífi merkra fræðimanna til forna. Kennarinn byrjar og les skýrt upp táknin í fyrstu fjórum línunum. Litli nemandinn endurtekur þau nákvæmlega á eftir honum, jafn hátt og snjallt. Lexían er endurtekin svona aftur og aftur þar til drengurinn getur þulið táknin tólf rétt upp, og þá fer hann aftur í sæti sitt til að festa þau í minni. Það gerir hann með því að hrópa þau af öllum lífs og sálar kröftum mörg hundruð sinnum, um leið og hann ruggar sér fram og aftur á kollinum í takt við tilbreytingarlausa hrynjandina. Á meðan eru allir hinir drengirnir að læra sínar lexíur utanbókar á sama hátt, svo að kliðurinn er ærandi fyrir óvana. En kennarinn situr þar rólegur, greinir minnstu villu hjá hverri einustu rödd af þessum tugum radda og leiðréttir jafnóðum. Frá sólarupprás til sólseturs, með matarhléum, halda kennari og nemendur áfram þessu stranga verki. Þegar drengurinn hefur lært tilskilinn línufjölda til hlítar kemur hann með bókina að borði kennarans, hneigir sig virðulega og snýr svo við honum bakinu til að þylja upp það sem hann hefur lært. Engar spurningar eru bornar fram og engar skýringar gefnar. Bókin er einfaldlega lærð utanbókar spjaldanna á milli.

Eina tilbreytingin í þessari ströngu hringrás er skriftartíminn. Kennarinn útbýr blaðsíðu fulla af stórum svörtum táknum, hverju um sig um það bil þumlungi á lengd. Yfir hana er lagt þunnt blað af bambuspappír. Blekið er nuddað út í vatni á sléttri steinplötu. Hulan er tekin af fíngerðum penslinum, sem gerður er úr safal- eða refahári, og honum dýft í þykkan svartan vökvann. Síðan hefst eftirritunin. Hvert tákn er eins og lítil mynd og þarf að draga það nákvæmlega upp í gegnum pappírinn. Með tímanum er hvert tákn skrifað svo oft upp að myndin greypist í minnið og hægt er að draga hana upp hjálparlaust. En það er langt og strangt verk að ná tökum á þúsundum ólíkra tákna með þessum hætti.

Venjulegt skólanám drengja spannar sex bækur og þarf að læra þær allar utanbókar. Margir piltar hverfa þó frá námi löngu áður en því marki er náð. Hjá tugþúsundum þeirra er ÞRIGGJA TÁKNA KVERIÐ, sem áður var nefnt, í raun bæði upphaf og endir allrar menntunar, og það skýrir að miklu leyti hve mótandi áhrif þessi litla bók hefur haft síðustu átta aldirnar og þá almennu virðingu sem borin er fyrir henni.

Önnur í röðinni er ÆTTARNAFNASKRÁIN, sem er einfaldlega listi yfir meira en fjögur hundruð og fimmtíu algeng tákn sem notuð eru sem ættarnöfn. Þetta er þurrt námsefni en afar nauðsynlegt til að greina ættarnöfn frá öðrum táknum sem borin eru fram á sama hátt. Af áttatíu og þremur algengum táknum, sem öll eru borin fram *ki*, eru til dæmis aðeins sex notuð sem ættarnöfn, og ef gripið væri til einhvers hinna við ávarp væri það á við slæma stafsetningarvillu.

Þriðja í röðinni er enn meiri þrekraun, en það er að sigrast á ÞÚSUND TÁKNA KVERINU, sem er frá árinu 550 e.Kr. – fyrir fæðingu Múhameðs – og er sett saman úr nákvæmlega eitt þúsund táknum þar sem engin tvö eru eins. Það fjallar um afurðir náttúrunnar, mátt mannsins, dyggðir fornra einvalda, glæsileika hirðlífsins, einkalíf, bókmenntaiðkanir, landbúnað, félagslegar dyggðir, heimilishald og menntun. Sumar af hagnýtum áminningum þess hljóða svo:

Mensíus mat látleysi og einfaldleika mikils, og sagnaritarinn Yu hélt fast við réttsýnina. Þeir komust nærri hinum gullna meðalvegi, því þeir voru vinnusamir, lítillátir, kostgæfnir og hófstilltir. Hlustaðu á það sem sagt er og gefðu gaum að meginreglunum að baki; fylgstu með framkomu manna svo að þú getir greint skapgerð þeirra.

Skildu ekkert eftir þig nema góðan ásetning, og breyttu þannig að þú ávinnir þér virðingu allra.

Fjórða bókin geymir BARNALJÓÐIN. Hún er stutt og auðlærð, og er ætlað að hvetja hinn metnaðarfulla nemanda áfram. Nokkur erindin hljóða á þessa leið:

Það er afar mikilvægt að mennta börn.

Segið ekki að fjölskyldur ykkar séu fátækar,því að þeir sem kunna vel að beita penslinum,

hvert sem þeir fara, þurfa aldrei að biðja um greiða.

Að morgni var ég fátækur kotbóndi;

Að kvöldi gekk ég í hirð Sonar Himinsins.*

Stjórnar- og herembætti ganga ekki í erfðir;

Menn verða því að treysta á eigin dugnað.

Í öllum heiminum er ekkert ómögulegt,

Hjarta mannsins skortir aðeins staðfestu.

Næst kemur enn mikilvægara rit: REGLUR UM RÆKT VIÐ FORELDRA. Bók þessi var tekin saman fyrir um tvö þúsund og fimm hundruð árum og er talin geyma samtöl Konfúsíusar og eins lærisveins hans um rækt barna við foreldra sína. Sérhver fræðimaður lærir hana utanbókar sem sjálf orð spekingsins, „kennara og höfðingja mannanna“, og hún hefur haft gífurleg áhrif á hugsunarhátt Kínverja allt frá því að Ester var drottning við hirð Ahasverusar. Eftirfarandi stutta brot nægir til að gefa mynd af eðli hennar:

* Keisarinn.

„Hið fyrsta sem rækt við foreldra krefst er að við varðveitum vandlega fyrir skaða, og í fullkomnu ástandi, þann líkama sem við höfum þegið frá foreldrum okkar. Þegar við öðlumst stöðu í heiminum ber okkur að haga breytni okkar eftir réttum lífsreglum, svo að nafn okkar geymist komandi kynslóðum og varpi ljóma á forfeður okkar. Þetta er æðsta markmið ræktar við foreldra. Hún hefst þannig á umhyggju fyrir foreldrum, heldur áfram í dyggri þjónustu við landshöfðingjann og fullkomnast í okkar eigin upphefð. Hugsið ætíð til forfeðra ykkar og endurskapið dyggðir þeirra.“

Og enn fremur, Um gaumgæfni fræðimanna að rækt við foreldra:

„Með sama kærleika og þeir þjóna feðrum sínum ber þeim einnig að þjóna mæðrum sínum, og með sömu virðingu og þeir sýna feðrum sínum ber þeim að þjóna höfðingja sínum. Óblandaður kærleikur verður þá fórnin sem þeir færa mæðrum sínum, og hræsnislaus virðing sá skattur sem þeir gjalda höfðingja sínum, en í garð feðra þeirra sameinast þetta tvennt. Þess vegna þjóna þeir höfðingja sínum af sömu rækð og foreldrum og eru honum hollir; þeir þjóna þeim sem eldri eru af virðingu og eru þeim hlýðnir. Með stöðugri hlýðni og hollustu við yfirboðara sína geta þeir haldið stöðum sínum og embættistekjum og fært látnum foreldrum og forfeðrum þær fórnir sem þeim ber.“

Sjötta bókin á skránni er FRÆÐARI ÆSKUNNAR, og hún er sú síðasta sem numin er áður en tekið er til við fornritin. Hún er frá tólftu öld, eða frá dögum annarrar krossferðarinnar, og er verk frægasta skýranda Konfúsíusar.* Hún sýnir betur en nokkurt síðara rit hugmyndir þessarar merkilegu þjóðar um þær grundvallarreglur sem stýra menntun og mannlegum samskiptum.

Með þessu einkennandi verki lýkur röð þeirra byrjendabóka sem hver drengur, sem sækist eftir lærdómi, þarf að ná valdi á. Fyrsta árið eða fyrstu tvö árin lærir hann einfaldlega rittáknin utanbókar og engin tilraun er gerð til að skilja merkingu setninganna. En að því loknu „opnar kennarinn fræðsluna“, fer aftur yfir allt hið gamla námsefni og skýrir táknin og orðasamböndin eitt af öðru, þar til drengurinn skilur allt og það er óafmáanlega greypt í minni hans. Þegar þessu marki er náð er pilturinn orðinn allt annar maður en litli óagaði snáðinn sem fyrst mætti í skólann. Hugmyndir um velsæmi og rétta skipan hlutanna hafa náð tökum á honum, og hann er á góðri leið með að geta haldið fornum hefðum á lofti og varðveitt heiður ættar sinnar.

Ungir fræðimenn á þessum aldri vekja mikla athygli í samfélaginu og er mjög hampað. Þeir læra fljótt að segja skilið við fyrri tengsl sín við „innri vistarverurnar“ og kvenfólkið á heimilinu, matast ekki lengur við sama borð né sitja á sömu sætum. Staður þeirra er nú í fremri gestasalnum, á meðal karlmannanna. Þeir blanda sér í erilsamt götulífið, taka þátt í málefnum fjölskyldunnar og láta til sín taka í mikilvægustu málum. Menn fara nú að ræða ráðstafanir til að sækja tengdadótturina, sem var valin fyrir löngu, og koma þeim í hjónaband.

* Chu-hsi, sem bjó og kenndi í grennd við Nan-kang Fu við hið fagra Po-yang-vatn.

Í huga piltsins er þó annað mál enn mikilvægara sem brátt verður að ráða fram úr, en það er framtíðarstarf hans. Á hann að halda áfram námi í fornritunum með það fyrir augum að taka lærdómsgráðu, eða verður hann að leggja bækurnar á hilluna og snúa sér að akuryrkju eða verslun? Hér eru tímamót á æviferli hans. Allt leggst á eitt um að freista hans til að velja sér köllun fræðimannsins, og ef drengurinn hefur hæfileika og fjölskyldan efni á því er það föst regla að hann reyni að minnsta kosti gæfu sína á sviði bóklegs lærdóms.

Erfðastéttakerfi þekkist ekki í Kína, en þó er skýr stéttaskipting í samfélaginu og æðsta stigið stendur aðeins hámenntuðum mönnum opið. Dómur þjóðarinnar í þessu efni er afar skýr. Innfæddur rithöfundur hefur komist svo að orði um það:

„Í fyrsta sæti er fræðimaðurinn, því að andinn er auðæfum æðri. Það er vitið sem greinir manninn frá óæðri dýrum og gerir honum kleift að afla sér og öðrum fæðu, klæða og skjóls.

„Í öðru sæti er bóndinn, því að hugurinn getur ekki starfað án líkamans og líkaminn getur ekki lifað án fæðu og klæða. Akuryrkja er því nauðsynleg fyrir tilveru mannsins, einkum í siðmenntuðu samfélagi.

„Í þriðja sæti er handverksmaðurinn, því að næst á eftir fæðu og klæðum er húsaskjól nauðsynlegt. Þannig nýtur sá sem reisir hús næstmestrar virðingar á eftir þeim sem aflar matar.

„Í fjórða sæti er verslunarmaðurinn, því að eftir því sem samfélagið stækkar og þörfum þess fjölgar verður nauðsynlegt að hafa menn til að annast viðskipti og vöruskipti. Því verður kaupmaðurinn til.

„Og síðastur allra er hermaðurinn, því að hlutverk hans er að eyða en ekki að byggja upp samfélagið. Hann neytir þess sem aðrir framleiða en leggur sjálfur ekkert af mörkum sem orðið getur mannkyninu til gagns. Samt er hann ef til vill nauðsynlegt böl.“

Þegar slíkt viðhorf ríkir meðal þjóðarinnar er ekki að undra þótt menn leggi á sig ómælt erfiði og strit í leit sinni að þekkingu. Hugsjónin er vissulega lofsverð, en hitt er miður að námsskráin skuli ekki spanna víðara svið sannleikans og stuðla betur að því að þroska sjálfstæði einstaklingsins og hugsunargetu.