Hver af trúarbrögðunum fjórum?

Ó Drottinn, Þú hefur skapað okkur handa Sjálfum Þér, og hjarta okkar er órótt þar til það finnur hvíld í Þér.

Heilagur Ágústínus.

Í djúpri sorginni eftir lát eiginkonu sinnar leitaði hugur Hsi enn ákafar en nokkru sinni fyrr að svörum við gömlu spurningunum sem höfðu hvílt svo þungt á hjarta hans í barnæsku, þegar hann hafði oft velt því tregafullur fyrir sér hvernig hann hefði orðið til, hvert hlutverk hans væri í heiminum og hvert hann væri að fara. Lestur fornritanna hafði engin svör veitt við þessum spurningum. Konfúsíusarhyggjan hafði ekki seðjað hungur sálar hans. Hún hafði ekkert ljós gefið honum til að lýsa upp myrkur grafarinnar og enga huggun handa kvaldu hjarta.

En það voru önnur trúarbrögð og kenningakerfi í kringum hann. Fornritin sem fræðimaðurinn las voru ekki einu fornu ritin sem völ var á. Lao-ts'z, spekingur taóista, hafði verið uppi jafnsnemma og Konfúsíus og látið eftir sig afar mikilvæg heimspekirit. Prestar þessarar trúar voru fjölmennir í musterum sínum og samfélögum um allt héraðið. Þeir héldu því fram að þeir gætu með töfrabrögðum sínum bægt frá böli lífsins, útrýmt skorti og sjúkdómum og tryggt fylgjendum sínum blessun ódauðleikans.

Og voru ekki búddistar þar að auki – heill aragrúi gulklæddra munka í klaustrum og musterum? Höfðu þeir ekki flutt með sér helgirit frá Indlandi sem voru nærri því jafngömul dögum Konfúsíusar? Að sjálfsögðu gat enginn menntaður fræðimaður lagt trúnað á fáránlegar skröksögur þeirra í eitt augnablik eða litið skurðgoðadýrkun þeirra öðrum augum en með fyrirlitningu. En í kenningum þeirra um „vestrænu paradísina“ var þó margt sem laðaði að sér lífsþreytta sál, og margar af kennisetningum þeirra líktust mjög heimspeki hinna fornu vitringa.

Því vaknaði sú spurning hvers vegna jafnvel lærður Konfúsíusarsinni ætti ekki að kynna sér þessi framandi kerfi og kanna hvort í þeim væri einhvern sannleika eða hjálp að finna. Fyrir jafn kraftmikinn mann og Hsi var aðgerðarleysi óhugsandi. Hvernig gat hann unað við óvissuna fyrr en hann hefði að minnsta kosti rannsakað öll trúarbrögð sem hann náði til? Enda þótt hann grunaði það síst hvíldi hönd Guðs yfir honum þegar á þessari stundu og leyfði honum að reika lengra út í myrkrið, svo að hann yrði enn fúsari til að fagna dögun hins eina sanna Ljóss.

Til að skilja reynslu Hsi á þessum tíma þarf maður að gera sér nokkra grein fyrir hinni sérstæðu trúarlegu stöðu og umhverfi sem konfúsískur fræðimaður býr við. Hann tilheyrir þjóð sem á sér forna ríkistrú sem er í senn býsna hrein og fögur, en sjálfur er hann þó í stétt manna sem lýsa sig efasemdarmenn í trúarefnum og tilbiðja engan nema forfeður sína og látna spekinga, og umhverfis hann er svo alþýðan sem er á valdi tvöfaldrar skurðgoðadýrkunar og verður vegna endalausrar hjátrúar sinnar auðveld bráð jafnt taóískra sem búddískra presta.

Staðan er flókin. Kínverjar eru nefnilega þjóð með fjögur trúarbrögð, eða réttara sagt ríkistrú og þrjár stórar trúarhreyfingar: flokk fræðimannanna, flokk Taó og flokk Búdda. Þessar hreyfingar eru ekki algjörlega aðskildar hver frá annarri. Hver um sig hefur tekið sitthvað að láni frá hinum, þar til þær eru nú orðnar svo samofnar að „efa má hvort nokkurs staðar sé að finna hreinræktaða Konfúsíusarsinna, hreinræktaða búddista eða hreinræktaða taóista.“* Almennt má segja að „Konfúsíusarhyggjan hafi lagt þann siðferðilega grunn sem þjóðareinkennin hvíla á, en taóisminn og búddisminn hafi bætt við hinum yfirnáttúrlegu þáttum sem vantaði í það kerfi.“ 2 Taóisminn höfðar einkum til „þess sem er dularfullt og undursamlegt í alþýðutrúnni“ og þykist með galdri sínum og særingum hafa vald yfir illum öndum og áhrif í hinum ósýnilega heimi. Búddisminn fæst við hið daglega líf mannsins, býður líkn á neyðartímum, undankomu frá kvölum helvítis og leið til hinnar vestrænu paradísar.*

Mitt á meðal þessara trúarkerfa, sem verka hvert á annað, stendur hinn konfúsíski fræðimaður: stoltur, sjálfstæður og virtur, og tekur hvorki þátt í hinum glæsilegu athöfnum ríkisdýrkunarinnar né heldur, að jafnaði, í skurðgoðadýrkun musteranna. Með menningu sinni og sjálfstæði er hann fulltrúi flokks hinna lærðu.

* China eftir Douglas prófessor. 2 Sama rit.

* Það er athyglisvert að í öllum trúarbrögðum sínum hefur Kína ætíð verið laust við tvennt af því versta sem í öðrum löndum dýpkar enn frekar niðurlægingu skurðgoðadýrkunarinnar. Í Kína er sá hryllilegi siður að færa mannfórnir við dýrkun guðanna með öllu óþekktur, og enn merkilegra er að þar skuli hvergi fyrirfinnast ósiðlegar helgiathafnir eða guðdómlegt lof á lastafullt líferni. Þar kremur enginn vagn Juggernauts tugi blekktra tilbiðjenda undir hjólum sínum, og engar musterisdansmeyjar þyrpast þar um hofin líkt og á Indlandi. Kínverjar „vegsama þvert á móti skírlífi og einveru sem leið til að færa sál og líkama nær hinum æðsta göfugleika.“

Ofar honum standa æðstu embættismenn landsins, meðlimir keisaraættarinnar og keisarinn sjálfur. Á herðum þessara háttsettu manna hvíla skyldur ríkistrúarinnar, og í þeirri fornu tilbeiðslu eiga hvorki fræðimaðurinn né alþýðan nokkurn hlut að máli. Hann veit að í árdaga í sögu þjóðar hans voru reist musteri til dýrkunar Hins æðsta stjórnanda, og að í fjörutíu aldir síðan hafa keisarar beygt sig við helgidóm hans. Vera má að hann hafi barið hið tignarlega Musteri Himinsins augum, með sínu tandurhreina hvíta marmaraaltari, innan við suðurhlið Pekingborgar. Hann hefur ef til vill jafnvel gengið inn á hið víðáttumikla afgirta svæði, þrjár mílur að ummáli, sem geymir þessa helgidóma. Fullur lotningar og aðdáunar myndi hann ganga yfir breiðar, grænar grundir undir fornum trjám og inn á hið innra helgisvæði, þar sem tignarlegar og risavaxnar byggingar rísa hver á fætur annarri með heiðbláum þakskífum við glóandi himininn. Handan við musterin, gegnum skugga glæsilegra kýprusviða, rís hið fagra hvíta altari, opið mót himni og ósnortið af saurugleika jarðar. Með hvílíkri lotningu myndi hann ekki standa þar og sjá fyrir sér hina tilkomumiklu sjón þegar keisarinn kemur í allri sinni viðhöfn á miðnætti, um leið og gamla árið líður undir lok, til að tilbiðja. Eldstæðin glóa rauð af fórnargjöfum þegar einvaldurinn gengur í bláum skrúða sínum milli raða skrautklæddra aðalsmanna. Pall af palli gengur hann upp þetta fagra altari, frá breiðum grunninum, sem er tvö hundruð fet í þvermál, upp á þriðja og efsta pallinn sem er lagður marmara. Þar krýpur keisarinn einn síns liðs og lýtur í tilbeiðslu undir þöglum stjörnunum og vottar hinum æðri máttarvöldum virðingu sína, en hann er umboðsmaður þeirra á jörðu. Þegar Konfúsíusarsinninn snýr frá þessum helga stað er engin furða þótt honum finnist hann hafa komist í snertingu við hina æðstu hugmynd um trúarlega tilbeiðslu sem hugsast getur. Hér eru engir hjátrúarsiðir; ekkert skurðgoð og enginn prestur saurgar staðinn. Einfaldleiki og tign sameinast um að hefja þessa fornu helgiathöfn yfir allar aðrar. En venjulegir dauðlegir menn voga sér ekki að seilast svo hátt. Enginn nema keisarinn getur fært þessa hátíðlegu tilbeiðslu. Á keisarastóli sínum er hann hinn þriðji í hinni miklu þrenningu: Himninum, Jörðinni og Manninum. Við fórnir til lægri máttarvalda, svo sem sólar og tungls, þjóðhöfðingja fyrri keisaraætta, spekingsins Konfúsíusar og tiltekinna verndarguða landbúnaðar og árstíða, geta meðlimir keisaraættarinnar veitt honum aðstoð. En þegar hann nálgast Himininn milliliðalaust með þessum hætti stendur hann einn. Hvaða veraldleg tign getur jafnast á við tign hans – Sonar Himinsins, æðstaprests sinnar voldugu þjóðar! Þessi einvaldur er enginn venjulegur harðstjóri líkt og valdhafar annarra landa utan ríkisins. Hann er jafnsettur Himninum og Jörðinni, vald hans hvílir á guðlegum grunni og frammi fyrir þessum æðri máttarvöldum einum ber hann ábyrgð. Komi hungursneyð eða drepsótt fellur sökin á hann, og hann verður með fórnum og bænum að friðþægja fyrir þá bresti sem Himinninn hefur fundið hjá honum. Í Musteri sólarinnar tilbiður hann einu sinni á ári sem prestur þjóðarinnar, klæddur rauðu, og í Musteri tunglsins, klæddur hvítu. Einu sinni á ári færir hann einnig fórnir við hið fagra Altari jarðarinnar, klæddur kyrtli í lit moldarinnar. Þessi atriði og önnur slík þekkir Konfúsíusarsinninn vel. En sjálfur stendur hann utan við þetta allt. Þetta er ríkistrúin, og hún bæði hefst og endar hjá æðstu mönnum ríkisins.

Meðal sinnar eigin stéttar, flokks hinna lærðu, er fræðimaðurinn á öðrum slóðum. Í kringum hann eru menn sem líkt og hann sjálfur játa kenningum Konfúsíusar hollustu sína. Þeir hafa varið sínum bestu andlegu kröftum og blómaárum ævinnar í að ná valdi á fornritunum. Í þessum fornu ritum hafa þeir fundið hreint og úthugsað siðakerfi og háleita hugmynd um manngerð og skyldur mannsins. Ekkert getur að þeirra mati risið hærra en spakmæli og lífsreglur Konfúsíusar. Ef hægt væri að lifa slíku lífi sem hann brýnir fyrir mönnum, ef hægt væri að koma slíkri reglu á fjölskyldur og stjórna ríki á þann hátt, hvers væri þá hægt að óska sér frekar? En þótt þeir vegsami þessa háleitu hugsjón sem þeim er sett fyrir sjónir, eru þeir oft sárlega meðvitaðir um vanmátt sinn til að ná henni. Hinn göfugi maður virðist hvergi finnast. Konfúsíusarsinni nútímans veit að hann hefur ekki náð þeim mælikvarða sem meistari hans setti. Það er djúp gjá milli kenningar og breytni, og menn á borð við Hsi gera sér oft glögga grein fyrir því. Sjálfur var hann vanur að segja eftir að hann varð kristinn:

„Á fyrri árum heiðruðu menn mig sem lærðan lærisvein Konfúsíusar, en í brjósti mér blygðaðist ég mín því að ég vissi hve lítið ég stóð undir þeim titli. Nú hef ég í sannleika Guðs fundið hinn eina Mátt sem einn megnar að breyta hjartanu.“

Konfúsíusarsinninn er ekki aðeins vonlaust vanmáttugur um að lifa samkvæmt eigin hugsjón, heldur er hann líka í blindu myrkri varðandi allar mikilvægustu spurningar tilverunnar. Spekingar hans hafa kennt honum margt um skyldur og samskipti manna hvers við annan, en um hollustu við nokkurt æðra vald segja þeir ekki orð. Þeir fjalla ítarlega um umbun dyggðarinnar og refsingu lastanna í þessu lífi, en um komandi sælu eða þjáningu handan þessa heims þegja þeir þunnu hljóði. Neminn leitar árangurslaust á bókarsíðum þeirra að fræðslu um ódauðleika sálarinnar; þeir geta ekki einu sinni fullvissað hann um að hann eigi sér sál. Engin rök geta þeir fært fram til að sefa samvisku sem ásakar, enga huggun í ástvinamissi, enga von í dauðanum. Um leyndardóma handanheimsins hafa þeir ekkert annað að segja en þessa sífelldu neitun: Við vitum ekkert.

Dapurleg efahyggja er þannig trúarjátning þess sem er einlægur konfúsískur fræðimaður. „Hvað guði og anda varðar,“ segir í fornritunum, „er ekki nægileg þekking fyrir hendi til að fullyrða með vissu að þeir séu til.“ Spekingarnir eiga því ekki í neinum vandræðum með að sleppa því efni alveg. Þögn og skeytingarleysi gagnvart þessum allra mikilvægustu málum er hin yfirlýsta afstaða hins víðlesna manns. Hann tilbiður sinn mikla meistara Konfúsíus ásamt Mensíusi, „hinum næstæðsta spekingi“, og hugsar stoltur til þeirra rúmlega fimmtán hundruð mustera sem reist hafa verið þeim til heiðurs vítt og breitt um landið. Dauðir menn eru guðir hans. En hvaða gagn hlýst af því að tilbiðja þá, hvort nokkur sönnun sé fyrir því að þeir lifi yfirhöfuð á öðru tilverustigi, eða hvort hann muni að lokum sameinast þeim, það veit hann ekki. Allt er myrkt, dularfullt og óvíst. Neðar honum er alþýðan – hinn ómenntaði og hjátrúarfulli fjöldi sem dýrkar skurðgoð. Fólkið lítur upp til hans, fræðimannsins, með djúpri virðingu. Vilji svo til að hann opni bók eða staldri við til að lesa opinbera tilkynningu, drífur fólk þegar að úr öllum áttum og hlustar í lotningu. Þótt hann standi því svo langt framar að andlegu atgervi eiga þau sér engu að síður einn sameiginlegan flöt. Fjöldinn í sinni margþættu skurðgoðadýrkun og hann í sinni köldu efahyggju eiga sér eina sameiginlega trú, eina allsherjar fjölskylduhelgiathöfn sem hjarta þjóðarinnar hvílir á. Allt frá keisaranum í höll sinni til fátækasta sveitamannsins í leirkofa sínum – Konfúsíusarsinnar, taóistar og búddistar jafnt – reisa allir helgiskrín fyrir minningartöflur forfeðranna og tilbiðja við grafir hinna framliðnu. Þetta kerfi, hæruskátt af fjögurra þúsunda ára lotningu, hefur gengið þeim í arf, stutt myndugleika spekinganna og fordæmi hásætisins. Forfeðradýrkunin á sér þannig djúpar rætur í lífi þjóðarinnar og hvílir á öllu því sem er viðkvæmast, virtast og varanlegast. Óttinn leggur einnig sitt af mörkum til að viðhalda því sem ástúð og lotning krefjast, því að menn trúa því að vís ógæfa myndi elta þann son sem sýndi foreldrum sínum slíka vanrækslu að trassa hinar hefðbundnu helgiathafnir.

„Á hverju heimili er helgiskrín, tafla, bænakrókur eða lítið heimilismusteri, allt eftir stöðu fjölskyldunnar, og þar stendur hin einfalda áletrun með nöfnum forfeðranna tveggja, skrifuð á pappírsræmu eða skorin í tréspjald. Reykelsi er brennt frammi fyrir henni daglega, eða við nýtt og fullt tungl. Og á vorin (í apríl) safnast fólk alls staðar saman við fjölskyldugrafirnar til að lagfæra þær og tilbiðja hina látnu við hátíðlega fórn. Í huga barnanna fylgja þessu öll sömu ljúfu hughrifin og við tengjum við jólin eða þakkargjörðarhátíðina, og þeir öldungar fjölskyldunnar sem eiga heimangengt koma saman við gröfina eða í forfeðrasalnum til hinnar árlegu athafnar. Foreldrar og börn hittast og hneigja sig frammi fyrir töflunni, og í sinni einföldu gleði eiga þau ekkert saman að sælda við musteri eða skurðgoð, klaustur eða presta. Þetta er stund fjölskyldunnar og enginn ókunnugur blandar sér í hana. Hann hefur sinni eigin töflu að sinna og hefur ekkert gagn af því að tilbiðja frammi fyrir töflu annarrar ættar.

„Þegar börnin vaxa úr grasi tekur tilbeiðslan á foreldrunum – sem ólu þau og nærðu, klæddu, fræddu og glöddu í ósjálfbjarga bernsku og vonríkri æsku – við af tilbeiðslunni á forfeðrum sem þau sáu aldrei, og allt verður þetta persónulegra, líflegra og hjartfólgnara. Ekkert viðbjóðslegt eða grimmdarlegt tengist þessu; allt er í föstum skorðum, hlýlegt og einfalt, til þess fallið að styrkja fjölskylduböndin, treysta kærleikann milli bræðra og systra og halda í heiðri lotningu og hlýðni við foreldra. ... Í huga barnsins, þegar það vex upp til fullorðinsára, er fjölskyldutaflan raunveruleiki, bústaður persónulegrar veru sem hefur óumflýjanleg áhrif á það og skiptir það sem einstakling miklu meira máli en nokkur af guðum alþýðunnar. Þá guði ber að óttast og bægja þarf reiði þeirra frá sér, en ‚hinir göfugu sem lokið hafa reynslutíma sínum‘ standa fyrir kærleika, umhyggju og velvilja í garð tilbiðjendanna, svo fremi sem þeir bregðast ekki skyldu sinni.“*

Þannig höfðar þessi lúmskasta allra skurðgoðadýrkana til göfugustu tilfinninga mannsins, efld af kærleika og styrkt af ótta, og vefur sig um innstu hjartarætur þjóðarinnar. Hinn hámenntaði Konfúsíusarsinni kennir syni sínum að bera fram fórnargjafirnar og fremja helgiathafnirnar, alveg eins og hinn fáfróðasti alþýðumaður. Hann trúir því, rétt eins og alþýðan, að ein af þremur sálum hins látna búi í töflunni í helgiskríni forfeðranna, önnur dvelji í gröfinni og sú þriðja haldi út í hið óþekkta. Hann þekkir vel hið forna ljóð, sem hefur verið vinsælt í Kína allt frá dögum Samúels, þar sem velþóknun látinna forfeðra er lýst:

* The Middle Kingdom eftir Wells Williams.

Hvað sögðu boðin frá feðrum þínum?

„Ker og fórnargjafir eru hreinar, og allir vinir þínir sem aðstoðuðu þig

komu fram af lotningu.

Af dýpstu lotningu gegndir þú hlutverki þínu,

og lotningarfullur við hlið þérbirtist sonur þinn. Yfir þér mun héðan í fráhvíla óþrjótandi blessun.

Hver mun sú óþrjótandi blessun verða?

Að í hárri höll þinnibúir þú í friði um ótal ár,auðugur af niðjum.“

Þar sem hinir framliðnu eru þannig háðir þjónustu hinna lifandi getur engin meiri ógæfa hent íbúa Himnaríkisins en að deyja án afkomenda, eða að synir hans sýni foreldrum sínum ekki rækð. Talið er að mikill fjöldi fólks sem hlotið hefur þessi hörðu örlög reiki nú um landið sem hungraðir draugar án nokkurs samastaðar, og vekja þeir hjátrúarfullan ótta. Búddaprestar færa sér þetta í nyt og efna til mikillar árlegrar hátíðar handa þessum ótignuðu vofum, og þeir safna háum fjárhæðum til að fullnægja þörfum þeirra og bægja frá reiði þeirra. Fræðimaðurinn leggur fram gjöf sína til þessarar hátíðar, þótt hann líti á alla musterisdýrkun og skurðgoðadýrkun með óbeit og fyrirlitningu. Óttinn er hinn mikli harðstjóri sem heldur öllum stéttum jafnt í fjötrum, og hann er drifkrafturinn að baki öllum trúarathöfnum og jafnframt leyndardómurinn á bak við hin víðtæku áhrif taóískra særingamanna og búddapresta.

Þessir menn eru Konfúsíusarsinnanum stöðugt til ama með heimsku sinni og skröksögum, stóru musterum og ótal skurðgoðum, og öllum sínum slóttugu og ósvífnu brögðum til að hafa fé af fólki. Hann fyrirlítur fáfræði þeirra og auðtrúgirni, og honum gremst hve fast tak þeir hafa á hugum almennings. Honum finnst taóisminn ekki alveg jafn fyrirlitlegur og trúarkerfi Búdda; auk þess er hann sprottinn úr innlendum jarðvegi. En hann finnur engin nógu sterk orð til að fordæma innflutta skurðgoðadýrkun búddistanna, með sínum ókvæntu prestum, nunnuklaustrum, endalausum helgiathöfnum á óþekktu tungumáli og lifandi lýsingum á kvölum helvítis og sælu í meintri paradís. Og þó veit hann að styrkur þessara trúarkerfa liggur í djúpstæðum ótta fólksins, dauðahræðslu þess og skelfingu frammi fyrir valdi illra anda. Og þar sem hann getur ekki heldur losnað úr þessari almennu ánauð neyðist hann oft sjálfur til að leita hjálpar hjá prestunum sem hann fyrirlítur.

Fræðimaðurinn úr skóla Konfúsíusar viðurkennir Lao-ts'z, speking taóistanna, sem mikinn heimspeking. Hann ber virðingu fyrir þeim göfugu ritum sem þessi spekingur lét eftir sig fyrir tvö þúsund og fimm hundruð árum. Hann hefur ef til vill jafnvel lesið hið fræga rit hans, Tao Teh King, með sinni fögru dulhyggju og brýningum til persónulegrar dyggðar. En hve úrkynjaður er hinn almenni taóismi nútímans orðinn! Siðferðilega er hann háleitt kerfi sem verðskuldar sess meðal kenninga mestu hugsuða. Konfúsíusarstefnan hefur meira að segja gefið mikið eftir fyrir honum og jafnvel þegið ýmislegt frá honum. Tilbiður fræðimaðurinn ekki sjálfur guð bókmenntanna, sem er taóískur guðdómur? Á sinni æðri, heimspekilegu hlið er kerfið aðdáunarvert, en í alþýðlegri mynd sinni er það fallið djúpt, þar sem það þjónar spilltum kröfum fólksins með verndargripum, særingum, skottulækningum, djöfladýrkun, kukli og göldrum, loforðum um ódauðleikadrykkinn og mörgu öðru af sama tagi!

Engu að síður eru taóistaprestarnir auðvitað nauðsynlegir. Og án þess að finna til nokkurs ósamræmis þarf Konfúsíusarsinninn oft að kalla þá til. Þegar hann byggði við húsið sitt nýlega ráðfærði hann sig að sjálfsögðu við einn úr bræðralagi hinna gráklæddu um staðsetningu og afstöðu nýju bygginganna. Þegar hann valdi fjölskyldugrafreit varð að bjóða taóista til að benda á heillavænlegan stað. Honum dytti aldrei í hug að ráðast í mikilvægt fyrirtæki eða leggja upp í ferðalag án þess að leita ráða um hvaða heilla væri að vænta. En í þessum efnum gera allir slíkt hið sama. Það er siðurinn. Þegar barnið hans veiktist fyrir skömmu sendi hann auðvitað strax eftir taóistaprestinum til að særa út djöfulinn. Þeir hafa án efa undraverðan mátt yfir illum öndum. Og í sínum mörgu áhyggjum er hann feginn, rétt eins og ómenntaðri nágrannar hans, að geta leitað á náðir þeirra.

Hvað varðar snoðklipptu búddistana í gulu kuflunum, þá hefur hann enga þolinmæði gagnvart þeim. En hvílíkt tak hafa þeir samt á ómenntuðu fólki, og þó einkum konunum! Allt hófst þetta fyrir löngu, þegar Ming-ti keisara dreymdi undarlegan draum (60 e.Kr.). Gullið líkneski af guði birtist honum og sagði: „Búdda býður þér að senda menn til vesturlanda til að leita hans og sækja bækur og kennara.“ Þegar í stað sendi keisarinn sendinefnd vestur á bóginn, og þegar hún sneri aftur frá Indlandi sjö árum síðar hafði hún meðferðis líkneski, bækur og kristniboða búddatrúarinnar. Brátt voru helgirit þeirra þýdd á kínversku, og nú hafa þau flætt yfir allt landið. Hann hugsar með söknuði til gömlu góðu daganna áður en þeir komu til Kína, og er hjartanlega sammála stjórnmálamanninum Wang, sem andaði á keisara einn af Ming-ættinni fyrir að flytja inn fleiri slíka menn og bækur þeirra úr vestri. Hin skelegga ákæra sem borin er fram gegn þeim í Hinni helgu tilskipun lýsir skoðun hans fullkomlega:

„Kjarni málsins er sá að þessir siðlausu prestar Búdda eru latir; þeir vilja hvorki erfiða á ökrunum né stunda viðskipti á mörkuðunum, og þar sem þá skortir bæði mat og klæði taka þeir til við að finna upp ráð til að blekkja fólkið.“

Fræðimaðurinn hefur nægar sannanir fyrir því hve vel þessar uppfinningar þeirra hafa gefist. Rekst hann ekki alls staðar á bækur þeirra, smárit og brögð til að hafa fé af fólki? Hvílíkir betlarar sem þeir eru, og hvílíkar tekjur hafa þeir ekki af leiksýningum við musterin, sölu á reykelsi og pappír til helgihalds, og greiðslum fyrir endalausar athafnir í þágu hinna dánu! Sannarlega latur lýður, sem sannar hið alkunna máltæki:

„Sólin er hátt á lofti yfir fjallaklaustrinu, en presturinn er enn ekki risinn úr rekkju; af því sjáum við að frægð og ávinningur jafnast ekki á við letina.“

Og þó neyðist fræðimaðurinn sjálfur stundum til að nýta sér þessa hvimleiðu milligöngumenn. Þeir virðast vera orðnir ómissandi, einkum við að framkvæma hinar afar mikilvægu helgiathafnir fyrir hina dánu. Hann hefur oftar en einu sinni fengið þá til að tóna bænir í sínu eigin húsi. Raunar var það svo þegar faðir hans dó að hann hafði bæði gráklædda taóista og snoðklippta búddista í gestasal sínum á sama tíma: hina fyrrnefndu til að velja grafarstæði og heilladag fyrir útförina, á meðan hinir síðarnefndu fluttu flóknar helgiathafnir sál hins látna til góða í hinum ósýnilega heimi. En allt er þetta auðvitað venjan. Engum dytti í hug að sleppa því.

Hvað varðar allt þetta kerfi búddískrar skurðgoðadýrkunar og taóískra galdra, hvílíkt þvaður er það í raun og veru! Konfúsíusarstefnan er eini trausti grunnurinn sem siðferðileg vissa getur hvílt á. Hve göfugar eru kenningar hennar og hve skynsamleg rök hennar! Sannarlega er tilbeiðsla á forfeðrunum og ræktarsemi við hina lifandi æðsti tilgangur mannsins. Þannig hrósar fræðimaðurinn sér af kenningum hinna dýrkuðu spekinga sinna og tvöfaldar alúð sína við velferð hinna framliðnu.

Og þó er hjarta hans allan tímann hungrað, rétt eins og hjá Hsi, og samviskan gefur honum engan frið. Hann kvíðir dauðanum, óttast illsku illra anda og þráir að rjúfa myrkrið handan grafar. Í slíkri óvissu undrast hann varla að alþýðan elti hvern þann prest eða trúarkerfi sem lofar henni hjálp. Hversu mjög sem hann kann að fyrirlíta þá, þá segja þessir taóistar og búddistar þó eitthvað um framtíðina, sem kennarar hans þegja allir um. Það getur í öllu falli varla verið mikil hætta fólgin í því að gera eins og þeir, og hver veit nema eitthvað gott hljótist af því. Stundum freistast hann, jafnvel gegn betri vitund, til að taka þátt í tilbeiðslu í musterum og fylgja nágrönnum sínum til einhvers frægs helgidóms. „Tilbiðjið guðina eins og þeir væru viðstaddir,“ segir hin þekkta lífsregla sem rituð er yfir dyrum búddamustera. En fólkið hefur lagað þetta að eigin reynslu í algengu orðtaki sem hljóðar svo:

Tilbið, þá eru guðir hjá: tilbið ei, vill enginn gá. Eða:

Tilbið guðina eins og þeir kæmu á stað;en gerirðu það ei, er alveg sama um það.

Ekkert virðist öruggt í huga hins ráðvillta hugsuðar. Þegar öllu er á botninn hvolft er án efa best fyrir hvern mann að halda reikningi sínum vandlega til haga svo að Himinninn sjái að hann eigi inneign. Að vinna góðverk hlýtur að vera bæði öruggt og rétt. Hann mun svo sannarlega kaupa líkkistu handa næsta fátæklingi sem hann fréttir að deyi í neyð. Hve einlæglega keppast konurnar oft við að safna sér verðleikum! Hann hefur vitað til þess að gamla móðir hans væri komin út klukkan fimm á köldum vetrarmorgni til að gera það sem hún gat til að laga veginn fyrir framan húsið þeirra. Þótt gamla konan sé komin yfir sjötugt hefur hann séð hana þar við að mylja niður stóra klumpa af harðnaðri leðju til að fylla upp í djúp hjólför og holur. Og hún er líka grænmetisæta. Hún hefur ekki bragðað kjötmat í meira en fjörutíu ár. Og hve samviskusamlega endurtekur hún nafn Búdda – O-mi-to Fuh, O-mi-to Fuh, O-mi-to – þúsundum saman til að fullkomna verðleika sína. Eitt búddískt smárit sem hún hefur fyllt út er með fimm þúsund opnum hringjum sem raðað er í lögun eins og pera. Í hvert sinn sem nafn Búdda hefur verið þulið hundrað sinnum er merkt með rauðu í einn hringinn, og þegar allir eru fullir er blaðið fært prestinum, sem brennir það í musterinu og færir það þannig inn á reikning hennar í annarri veröld. Ef til er nokkur vestræn paradís, eins og búddistar fullyrða, þá ætti gamla móðir hans í það minnsta að hljóta sælu hennar og laun. En hver veit? Hver getur sagt til um það?

Í slíku myrkri og sárri óvissu var Hsi staddur eftir dauða eiginkonu sinnar. Snemma í hjónabandi sínu hafði hann haft mikinn áhuga á heimspeki taóista, og nú sneri hann sér að kenningum þeirra á nýjan leik til að finna í þeim lykilinn að ódauðleikanum, ef þess væri nokkur kostur. Líf var það sem hann þráði, líf sem gæti sigrað gröfina og hafið sálina upp yfir hégómlega fjötra þessa heims. Hann vissi að taóistar héldu því fram að eilíft líf væri að finna í iðkun kenninga þeirra, og nú helgaði hann sig leitinni að þessum eftirsóttu verðlaunum.

Lao-ts'z, hinn mikli spekingur taóistanna, leitaðist við að mæta þörf mannshjartans og svala þrá þess með því að kenna sjálfsafneitun og útrýmingu ástríðnanna, með það að markmiði að renna saman við það sem hann nefnir Tao, sem svipar til nirvana búddistanna. Þetta Tao er erfitt að skilgreina. Orðið má þýða sem Vísdóm eða Skynsemi, Stíginn, Veginn eða Sannleikann, en hin mikla Hugsun sem hann vildi tjá er hafin yfir allt þetta og verður ekki klædd í orð. Um þetta Tao segir hann:

„Það er leit að hinu óþekkta. Það Tao sem hægt er að tjá með orðum er ekki hið eilífa Tao. Það nafn sem hægt er að nefna er ekki hið eilífa Nafn. Hið nafnlausa var til áður en Himinninn og jörðin urðu til; þegar það er nefnt á nafn er það móðir allra hluta. Þess vegna getur sá sem er ætíð laus við ástríður séð hið andlega eðli þess.“ Og enn fremur: „Tao er tóm ... hve djúpt! Það virðist vera sem ættfaðir allra hluta ... hve kyrrlátt! Það virðist vara að eilífu. Ég veit ekki hvers sonur það er. Það virðist hafa verið til á undan Ti (Hinum æðsta stjórnanda). Frá örófi alda og allt til þessa dags hefur nafn þess aldrei liðið undir lok. Þaðan sprettur öll tilvera við upphaf sitt. Hvernig get ég þekkt hvernig upphafi allrar tilveru er háttað? Ég þekki það fyrir þetta Tao.“

Að ná að renna saman við Þetta, sem er í senn kjarni allra hluta og „hið himneska lögmál í mannshjartanu sem knýr til sigurs yfir hvers kyns illsku“, er hið ógerlega markmið taóískrar heimspeki.

„Ef hægt væri að bjóða mönnum Tao,“ hrópaði spekingurinn, „er enginn sem ekki myndi fúslega bjóða fursta sínum það; ef hægt væri að færa mönnum það að gjöf myndi sérhver vilja gefa foreldrum sínum það; ef hægt væri að kunngjöra mönnum það myndi hver maður glaður kunngjöra bræðrum sínum það; ef hægt væri að láta það ganga í arf til manna, hver myndi þá ekki óska þess að skila því áfram til barna sinna? Hvers vegna getið þið þá ekki öðlast það? Ástæðan er sú að þið eruð ófær um að veita því athvarf í hjarta ykkar.“ Líkt og svo margir á undan honum leitaði Hsi árangurslaust í slíkum kenningum að því ljósi og þeirri hjálp sem hann þurfti á að halda. Hann hefði vel getað tekið undir hin dapurlegu orð Lao-ts'z sjálfs, þegar hann harmaði hve lítið kenningu hans miðaði áfram og hrópaði upp yfir sig: „Ég er yfirgefinn, líkt og sá sem á ekkert heimili. Allir aðrir hafa nóg og afgangs; ég einn er eins og sá sem hefur misst allt. Í huganum er ég eins og heimskingi. Ég er í algjöru ráðleysi. Alþýðufólk er nógu glöggt, en ég er hjúpaður myrkri. Alþýðufólk er nógu skarpskyggnt, en ég er í drunga og ringulreið. Ég velkist um eins og á úthafinu. Ég berst fram og aftur eins og ég eigi aldrei að finna hvíld.“

Átakanlegt neyðaróp hjarta sem aldrei heyrði hið æðsta boð: „Komið til mín, og ég mun veita yður hvíld.“