Hin mikla breyting

Eitthvað óvenjulegt og fordæmalaust hafði gerst og Vestur-Chang-þorpið við fjallsræturnar var hrakið upp úr sínum vana. Langt frá hinum stóra heimi, djúpt í hjarta Kína, vissu þorpsbúar lítið um þau mál sem skóku þjóðirnar og hirtu enn minna um þau. En atburðir í héraðinu, orð og gerðir höfðingja á svæðinu og misjafnt gengi nágranna og vina – þetta voru hins vegar mál sem vöktu óskipta athygli. Margt hafði breyst í minni þessa litla bæjar. Sumir íbúanna mundu enn daga auðlegðar og velmegunar áður en „útlendi reykurinn“* varð þekktur í Shan-si; þeir gátu sagt frá hörmulegum styrjöldum sem „villimenn að utan“ höfðu háð gegn landi þeirra, frá hinni banvænu útbreiðslu ópíumneyslunnar og þurrkunum sem leiddu til hungursneyðarinnar þar sem milljónir manna fórust. En ekkert þessu líkt hafði nokkru sinni spurst áður, og öldungar þorpsins ræddu stöðuna yfir pípunum sínum.

* Algengt heiti á ópíumi í Norður-Kína.

Já, það var því miður dagsatt: fræðimaðurinn Hsi var orðinn kristinn, eða á mannamáli, „útlendu djöflarnir“ höfðu lagt á hann álög. Allt frá upphafi, tveimur árum áður þegar prédikarar þessarar nýju trúar birtust í héraðinu, höfðu hyggnir menn séð fyrir að einhverjir úr hópi „hins fávísa almennings“ myndu eflaust verða töfrabrögðum þeirra að bráð. En hvern hefði getað órað fyrir því að sá fyrsti sem gengi í gildruna yrði fræðimaðurinn Hsi – maður í hárri stöðu og áhrifamikill, menntaður Konfúsíusarsinni og foringi í þeirra eigin hópi? Í þessu fólst undrunin og beiskjan í þessu öllu saman, og kveinstafirnir voru háværir.

Því það var án efa alvarlegt ólán að gerast kristinn; blekkingarnar sem því fylgdu voru svo rammar og víðtækar. Og hvað Hsi snerti, þá hafði hann alltaf verið þekktur fyrir eitt umfram annað, og það var andúð hans á útlendingum og óbeit á öllu sem þeim tengdist: þetta var lofsverð og þjóðrækin afstaða sem nú hafði, því miður, vikið fyrir furðulegum áhuga og hlýhug. Hann hafði meira að segja fallist á að gerast kennari útlendinganna, búið hjá þeim í borginni um hríð og lagt nafn sitt við vafasamt athæfi þeirra. Skurðgoðin, sem hann hafði tignað svo lengi, voru látin róa; jafnvel var hvíslað um að þau hefðu verið tekin niður og brennd. Hinar helgu minningartöflur forfeðranna voru ekki lengur tilbeðnar. Sjálfur reykelsisilmurinn var horfinn af heimili hans. Og undarlegt nokk var ópíumfíkn hans líka horfin. Þetta var í meira lagi dularfullt, því hann hafði verið þræll þessa ávana og eins og allir vissu var nánast ómögulegt að losna úr slíkum viðjum. En ópíumpípa Hsi hafði verið lögð til hliðar svo skyndilega að undrum sætti, án nokkurrar skýringar á breytingunni, og jafnvel þörfin fyrir hana virtist hafa yfirgefið hann.

Tímanum, sem hann hafði áður varið í að tilreiða og reykja ópíum, varði hann nú í einkennilegar helgiathafnir þessarar nýju trúar sinnar. Dag og nótt mátti sjá hann rýna í bækurnar sem útlendu kennararnir höfðu komið með; stundum söng hann upphátt á hinn undarlegasta hátt, stundum las hann hljóður tímunum saman og stundum kraup hann á jörðinni með lokuð augu og talaði við guð útlendinganna, sem hvorki sást né heyrðist og ekkert helgiskrín var til um. Og hvað sem Hsi tók sér fyrir hendur var það merkilegasta að hann virtist sífellt glaður og barmafullur af ánægju. Hann hefði varla getað verið kampakátari þótt hann hefði komist í fúlgur fjár eða fundið sjálfan æskubrunninn.

Samt leit ekki út fyrir að hann hefði bætt hag sinn með því „að eta hina útlendu trú“. Ef kristniboðarnir höfðu keypt hollustu hans dýrum dómum, eins og allir héldu, tókst honum að minnsta kosti að halda því leyndu. Því fór fjarri að Hsi lifði í meiri munaði eða því iðjuleysi sem hæfði stöðu hans, heldur hafði hann skyndilega tekið upp á hinu gagnstæða, gleymt virðingu fræðimannsins og sinnti nú iðulega ómerkilegum sveitastörfum. Þegar reynt var að tala um fyrir honum svaraði hann því einu til að hann væri að læra búskap til að geta hugsað betur um jörð sína. En hver hafði nokkru sinni heyrt um bókhneigðan menntamann sem ynni með hakka úti á ökrunum, gætti nautgripa, hreinsaði korn eða safnaði eldiviði með eigin höndum? Vissulega tóku heimili hans og bú framförum við þetta, en hvernig gat það bætt upp glataða virðingu í samfélaginu og reiðilega útskúfun jafningja og vina?

Já, það lék enginn vafi á því að með því að gerast kristinn hafði Hsi misboðið tilfinningum samfélagsins, og há staða hans áður gerði hneykslið aðeins enn meira. Um leið og þetta spurðist út hættu heldri menn að telja hann í sínum hópi. Samfélagslega var „úti um hann“; hann var þurrkaður út á svipstundu. En öll von um að slík meðferð myndi koma honum til vits og ára brást, því brátt spurðist að hann hefði jafnvel gengist undir „þvottaathöfnina“* og þannig hlotið fulla inngöngu í „söfnuð útlendu djöflanna“. Orðrómur um eðli þessarar dularfullu athafnar bætti ekki úr skák, og þorpsbúar höfðu nú gefið upp alla von um að snúa honum aftur og urðu enn vökulli og tortryggnari en nokkru sinni fyrr.

Eitt var þó víst: hversu digurbarkalega sem hann bæri sig gæti hinn fráhverfi fræðimaður aldrei umflúið dóm Himinsins. Hann var frjáls og óháður, miðaldra maður sem enginn réð yfir, og gat auðvitað gert það sem honum sýndist, en til lengdar yrði honum ómögulegt að bjóða reiði guðanna byrginn. Á einn eða annan hátt hlyti hefndin að koma yfir hann. Hann myndi óhjákvæmilega lenda á valdi illra afla og líða fyrir það, annaðhvort á eigin skinni, í fjölskyldu sinni eða eignum. Í bili gat hann svo sem blásið á slíkar áhyggjur og jafnvel virst hraustari og þróttmeiri en áður. En það var augljóslega blekking ein. Hið hræðilega eðli brots hans kæmi brátt í ljós. Á meðan gekk Hsi í Vestur-Chang-þorpinu hljóður sinn veg – nýr maður í nýjum heimi. Fyrir honum hafði runnið upp mikið ljós, sólu bjartara. Öll heilabrot og ráðaleysi fyrri ára, efasemdir hans og sárar spurningar, byrði synda hans, óttinn við dauðann og hið óþekkta handan grafar – allt var þetta horfið. Hlekkir ópíumfíknarinnar höfðu fallið af honum. Hann var endurnýjaður í anda líkt og lítið barn og hjarta hans flóði yfir af kærleika og gleði. Hann var þegar tekinn að eignast nýjar eignir sínar,* að ganga inn til dýrðarfrelsis Guðs barna.

* Kínverskt orðatiltæki yfir skírn.

Í næði ættaróðalsins voru konurnar á heimili hans fyrstar til að meta breytinguna. Þótt þær væru alveg jafn fordómafullar og kunningjahópur hans út á við, höfðu þær betra tækifæri til að dæma um ávexti hinnar nýju trúar hans. „Hin ómerkilega í innri herbergjunum“, blíðlynda litla eiginkonan hans, sá þetta og fann best allra. Lífið hafði fært henni þungbær vonbrigði. Að eiga engan son er óhugsandi ógæfa í Kína og ástæða þess að margri konunni er vísað á dyr eða hún seld í þrældóm. Og eina barnið hennar, drengur, hafði dáið í frumbernsku. Langt árabil hafði þessi sorg og skömm varpað skugga á líf hennar. En eiginmaður hennar var ólíkur öðrum mönnum. Hann seldi hana ekki og tók sér ekki aðra konu. Honum var auðvitað frjálst að gera það hvenær sem var, og hjarta hennar skalf oft við þá tilhugsun. Hann var bráðlyndur og ráðríkur jafnvel þegar best lá á honum; það stóð ógn af honum og reiðiköst hans voru skelfileg. En hve undursamleg var sú breyting sem nú átti sér stað hjá honum: ný mildi í öllu sem hann sagði og gerði, ný sjálfsstjórn og umhyggja fyrir öðrum, og í hennar garð óvanaleg ástúð og undarleg umhyggja fyrir því að hún gengi inn í þessa nýju trú hans.

* Óbadía 17.Óbadíabók 17

Dag frá degi, þegar frú Hsi tók eftir þessu, gat hún ekki annað en mildað nokkuð fyrstu reiði sína og fyrirlitningu. Þótt eiginmanni hennar skjátlaðist var hann augljóslega einlægur. Aðrir máttu hæðast, en hún fór að verða forvitin um leyndardóminn sem þeim hafði ekki tekist að finna. Þegar hún vaknaði á nóttunni undraðist hún oft að sjá hann enn vera að rýna í Bókina, eða krjúpa niðursokkinn í bæn og tala við þennan ósýnilega Guð, en nærvera Hans virtist honum svo raunveruleg. Og hvað gat annars skýrt þá þrautseigju hans að kalla heimilisfólkið saman á hverjum degi til þessarar nýju tilbeiðslu, nema eitthvað gott hlyti að leiða af því? Þegar öllu var á botninn hvolft var þetta erfiðasti þátturinn í málinu öllu. Bara ef hann vildi halda trúnni fyrir sig og bera sig virðulega að. Ef hann gæti bara verið „álögum sleginn“ á sómasamlegan hátt og ekki látið alla vita. Hvers vegna þurfti hann að breiða út þessar nýju hugmyndir og gera trúarskipti sín svo áberandi og hneykslanleg? Ekki var að undra þótt allt nágrennið hefði þau að háði og spotti.

Auk þess hafði hann tekið sér nýtt og afar einkennilegt nafn. Í krafti þess Guðs sem hann tilbað nú var hann síður en svo skelfingu lostinn við illa anda eins og áður, heldur hafði hann meira að segja nefnt sig „Sigurvegara illra anda“! Hvað gat verið glannalegra og líklegra til að kalla yfir sig ógæfu? Enginn maður með réttu ráði myndi voga sér svo mikið sem að nefna slíkar verur á nafn, hvað þá heldur að reita þær til reiði. Þetta eitt og sér myndi áreiðanlega nægja til að kalla hefndina yfir þau.

En það var ekki af neinu gorti sem hinn fyrrverandi Konfúsíusarsinni hafði tekið sér svo undarlegt nafn. Hann hafði verið þræll lastar sem hann hataði, undir oki valds sem var sterkara en bestu ásetningar hans og einbeittasta viðleitni, og hann hafði sokkið niður í slíkt dýpi þjáningar og niðurlægingar sem þeir einir þekkja er gengið hafa sama veg. Og þegar hann fann loksins fyrstu vonina um frelsi í hinum lifandi Kristi, sneri hjarta hans sér til Hans í skilyrðislausri trú sem leysti úr læðingi hið mikla veldi Guðs honum til lausnar.* Hann hafði hlotið mikla frelsun og með því að kalla sig „Sigurvegara djöfla“ var hann aðeins að lýsa trausti sínu á Andanum sem bjó innra með honum, og þeirri vitund sinni að hann væri skráður til ævilangrar herþjónustu í baráttu sem var „ekki við hold og blóð“.

Á okkar dögum gætir þeirrar tilhneigingar víða að draga í efa sjálfa tilvist persónulegs djöfuls, ills og skaðvænlegs anda sem hefur herskara erindreka til að framkvæma vilja sinn. Þetta er kannski varla að undra í kristnum samfélögum þar sem vald Satans er takmarkað og honum er greinilega ekki í hag að koma fram í sínu rétta ljósi. Til okkar kemur hann sem ljósengill* og dylur nærveru sína oft af fullkominni list. Svo er ekki í heiðnum löndum. Þar ríkir hann óskoraður, brögð hans eru opinber og markmið hans augljós. Kínverja myndi aldrei detta í hug að efast um tilvist illra anda; hann fær of oft sannanir fyrir mætti þeirra. Við getum litið á slíkar hugmyndir sem hjátrú og vísað þeim á bug án frekari umhugsunar. En staðreyndirnar standa eftir – og sumar staðreyndir eru bæði sláandi og þrjóskar.

Þegar Hsi tók sér hið nýja nafn, „Sigurvegari djöfla“, við sinnaskipti sín, lýsti hann ómeðvitað viðhorfi sem átti eftir að einkenna allt hans kristna líf. Því í hans augum var Satan ávallt persónulegur óvinur, árvakur og voldugur andstæðingur, reiðubúinn að nýta sér hvern minnsta veikleika og sífellt að brugga nýjar árásir, bæði utan frá og innan. En kraftur Krists var svo raunverulegur í lífi hans að hann varð meira en sigurvegari; þó ekki án tíðra átaka og einstakra ósigra, heldur með vaxandi vissu eftir því sem hann gaf sig betur á vald heilags anda.

* Sjá *One of China's Scholars*, 17. og 18. kafla.

* Síðara Korintubréf 11:14, 15.Seinna Korintubréf 11:14, 15

Með slíka sannfæringu var ekki að undra þótt reynsla hans væri ströng og átakamikil allt frá upphafi. Bænin var honum lífsnauðsyn og hann uppgötvaði snemma gagnið af sérstökum föstutímum til þess að hann gæti betur beðið frammi fyrir Guði. Hann var að eðlisfari einbeittur maður og gekk nú fram við hinar nýju aðstæður af allri sinni gömlu festu. Að halda líkamanum í skefjum og sigrast á syndinni og öllum erfiðleikum í krafti Andans varð nú hjartans mál hans í lífinu, ásamt brennandi þrá eftir að gera þetta undursamlega hjálpræði kunnugt.

Þannig var Hsi ómögulegt að þegja um frelsara sinn. Eins hefði sólin getað látið vera að skína, eða hjarta sem elskar og er elskað látið vera að gleðjast. Hann gat ekki annað en talað um Jesú; og hann talaði um Hann allt til síðasta andardráttar. En þótt hann væri skýrt meðvitaður um köllun frá Guði til að prédika Krist vítt og breitt, gerði hann sér grein fyrir því frá fyrstu tíð að það að vinna sálir yrði að hefjast heima fyrir. Vitnisburður lífs hans varð að ná til móður, eiginkonu og vina. Og til þess þurfti kærleika og þolinmæði.

Konunum í fjölskyldu hans kom það ekki lítið á óvart hve ákafur hann var í að þær skildu þetta. Í gamla daga hafði honum aldrei komið til hugar að kenna þeim nokkurn skapaðan hlut. Þær kunnu hvorki að lesa né skrifa, og því síður gátu þær sett sig inn í Konfúsíusarfræði hans. En þessi nýja kenning – þótt hún væri mesta gæfa í heimi hefði honum ekki getað verið meira í mun að þær eignuðust hana!

Og á einhvern hátt, hversu undarlegt sem það mátti virðast, var það sem hann talaði um stundum svo fagurt og svaraði þörf hjartans á óvæntan hátt. Bókin sem hann las var ólík öðrum bókum. Í henni voru huggunarrík orð sem ekki var hægt að gleyma og sögur af fólki sem var svo líkt okkur sjálfum í dag. Undarleg hlýja virtist snerta hjartað þegar hún sagði frá því hvernig Jesús blessaði lítil börn og tók þau í faðm Sér, sagði við ekkjuna: „Grát þú eigi!“ og gaf henni son hennar aftur, lét Sér annt um gleðina í brúðkaupsveislu og læknaði svo marga sjúka og niðurbrotnar sálir með mildri snertingu.

Ekki var annað hægt en að elska Jesú. Ekki var hægt að halda aftur af tárunum þegar þessi undursamlega saga færðist nær krossinum. Hvers vegna svo góður maður þurfti að deyja á þann hátt var sannarlega ráðgáta. Gátu guðirnir ekki frelsað Hann? Og hvað gat það þýtt að Hann hefði risið upp úr gröfinni, eins og bókin sagði, og væri á þessum dögum lifandi og nálægur okkur með sama kærleika og mætti? Undarlega hrífandi og undarlega torskilin var þessi útlenda trú! Hver gat skilið hana? En samt, því meira sem maður heyrði, þeim mun meira þráði maður að heyra.